Mojemu wnukowi Aleksandrowi, aby dane mu było żyć w świecie, w którym wojna jest wyłącznie przekazem historycznym.

Projekt okładki i stron tytułowych: Przemysław Spiechowski

Ilustracja na okładce: tussik13/123RF, K1r1/Shutterstock

Wydawca: Adam Filutowski

Koordynator ds. redakcji: Adam Kowalski

Redaktor: Martyna Grębocka

Produkcja: Mariola Grzywacka

Dział reklamy: Magdalena Lewocka (magdalena.lewocka@pwn.pl) Urszula Obrycka (urszula.obrycka@pwn.pl)

Recenzenci: prof. dr hab. inż. Piotr Dela, Akademia Kaliska

prof. dr hab. inż. Krzysztof Ficoń, Akademia Marynarki Wojennej

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując jej część, rób to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo

Więcej na www.legalnakultura.pl

Polska Izba Książki

Copyright © by Wydawnictwo Naukowe PWN SA

Warszawa 2023

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.:
Michał Latusek

ISBN 978-83-01-23085-2

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2023r. (Wydanie I)

Wydawnictwo Naukowe PWN SA

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 22 69 54 321; faks 22 69 54 288

infolinia 801 33 33 88

e-mail: pwn@pwn.com.pl; reklama@pwn.pl

www.pwn.pl

Fragment

Wykaz skrótów i akronimów

Wstęp

1. Uwarunkowania cyberwalki jako militarnego wymiaru działań

1.1. Siły Zbrojne jako organizacja wojskowa

1.2. Ewolucja cyberdziałań w aspekcie militarnym

1.3. Konwencja terminologiczna cyberwalki

Wnioski

2. Przestrzeń cyberwalki

2.1. Przestrzeń prowadzenia cyberwalki jako działań militarnych

2.2. Cyberprzestrzeń jako przestrzeń walki

2.3. Cyberprzestrzeń w strategii wybranych państw

2.4. Charakterystyka cyberzagrożeń

Wnioski

3. Teoretyczne podstawy cyberwalki

3.1. Cyberwalka jako militarny wymiar działań

3.2. Cyberwalka w świetle Międzynarodowego Prawa Humanitarnego Konfliktów Zbrojnych

3.3. Cyberkonflikt

Wnioski

4. Uwarunkowania skuteczności cyberwalki jako militarnego wymiaru działań

4.1. Znaczenie celu dla skuteczności cyberwalki

4.2. Czynniki cyberwalki jako militarnego wymiaru działań

4.3. Cyberwojska

4.4. Znaczenie logistyki w cyberwalce

Wnioski

5. Zasadnicze rodzaje działań sił zbrojnych w cyberwalce

5.2. Cyberobrona

5.3. Działania zaczepne (ofensywne)

5.4. Cyberodstraszanie

5.5. Cyberbroń

5.6. Cyberatak

5.7. Targeting w cyberwalce

5.9. Maskowanie w cyberwalce

Wnioski

6. Wpływ otoczenia na zdolność sił zbrojnych do prowadzenia cyberwalki

6.1. Rozwój zdolności SZ RP do prowadzenia cyberwalki

6.2. Cyberdziałania – rosyjski punkt widzenia

6.3. Interoperacyjność cyberwalki

Wnioski

Zakończenie

Bibliografia

Przypisy

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Wykaz skrótów i akronimów

Skróty w języku polskim

AON Akademia Obrony Narodowej

ASzWoj Akademia Sztuki Wojennej

BBN Biuro Bezpieczeństw Narodowego

BSP bezzałogowy statek powietrzny

CBC SZ Centrum Bezpieczeństwa Cybernetycznego Sił Zbrojnych

CDiS Centrum Doktryn i Szkolenia Sił Zbrojnych

COC Centrum Operacji Cybernetycznych

CSIRT GOV Zespół Reagowania na Incydenty Bezpieczeństwa Komputerowego działający na poziomie krajowym, prowadzony przez Szefa Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego;

CSIRT MON Zespół Reagowania na Incydenty Bezpieczeństwa Komputerowego działający na poziomie krajowym, prowadzony przez Ministra Obrony Narodowej;

CSIRT NASK Zespół Reagowania na Incydenty Bezpieczeństwa Komputerowego działający na poziomie krajowym, prowadzony przez Naukową i Akademicką Sieć Komputerową – Państwowy Instytut Badawczy;

CWT Centrum Wsparcia Technicznego

CZST Centrum Zarządzania Systemami Teleinformatycznymi

ECSC Eksperckie Centrum Szkolenia Cyberbezpieczeństwa

EM elektromagnetyczny

IPPW informacyjne przygotowanie pola walki

KF fale krótkie

KNZ Karta Narodów Zjednoczonych

MKCK Międzynarodowy Komitet Czerwonego Krzyża

MON Ministerstwo Obrony Narodowej

MPHKZ międzynarodowe prawo humanitarne konfliktów zbrojnych

NCBC Narodowe Centrum Bezpieczeństwa Cyberprzestrzeni

NCK Narodowe Centrum Kryptologii

NO norma obronna

ONZ Organizacji Narodów Zjednoczonych

OOZ obszar operacyjnego zainteresowania

PN polska norma

PWN Państwowe Wydawnictwo Naukowe

RB ONZ Rada Bezpieczeństwa Organizacji Narodów Zjednoczonych

RCZBSiUT Resortowego Centrum Zarządzania Bezpieczeństwem Sieci i Usług Teleinformatycznych

RCZSiUT Resortowego Centrum Zarządzania Sieciami i Usługami Teleinformatycznymi

RON resort obrony narodowej

SD stanowisko dowodzenia

SEM spektrum elektromagnetyczne

SKW Służby Kontrwywiadu Wojskowego

SRNiK system reagowania na incydenty komputerowe

SZ RP Siły Zbrojne Rzeczpospolitej Polskiej

UE Unia Europejska

UKF fale ultrakrótkie

WBBŁiI Wojskowe Biuro Bezpieczeństwa Łączności i Informatyki

WE walka elektromagnetyczna

WE walka elektroniczna

WRE Walka Radioelektroniczna

MSWiA Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji

ABW Agencja Bezpieczeństwa Wewnętrznego

Skróty w języku angielskim

AAP allied administrative publication

AFDD air force doctrine document

AI artificial intelligence

AJP allied joint publication

APT advanced persistent threats

ASCOPE areas, structure, capabilities, organizations, people, events

BER bit error rate

BRI basic rate interface

C2 command and control

C4ISR command, control, communication, computers, intelligence, surveillance, reconnaissance

C5ISR command, control, communications, computers, cyber, intelligence, surveillance, reconnaissance

CA cyber attack

CAN computer network attack

CC component commands

CD cyber defense

CDN content delivery networks

CE cyber exploitation

CEH certified ethical hacker

CEMA cyberspace electromagnetic activities

CERT Computer Emergency Response Team

CFA critical factors analysis

CI cyber intelligence

CIA Central Intelligence Agency

CIS communication and information system

CJCS Chairman of the Joint Chiefs of Staff chairman’s memorandum

CND computer network defense

CNE computer network exploitation

CS cyber security

CSE Communications Security Establishment Canada

CSIRT Computer Security Incident Response Team

CVE common vulnerabilities and exposures

CWS cyber weapon system

CyA cyber attack

CYBERINT cyber intelligence

CyberOps cyberspace operations

CyberSpt cyber support

CyE cyber exploitation

CyNetOps cyber network operations

DA Direct Action

DCO defensive cyberspace operations

DCO-IDM Defensive Cyberspace Operations-Internal Defensive Measures

DCO-RA Defensive Cyberspace Operations – Response Actions

DCS distributed control system

DCyD dynamic cyber defense

DDoS distributed denial of service

DEVCOM Development Command

DNS domain name system

DoD Department of Defense

EBAO Effects Based Approach to Operations

EEAS European External Action Service

EFF Electronic Frontier Foundation

EMP electromagnetic pulse

EMR electromagnetic radiation

EMS elekctromagnetic spectrum

ENISA European Network and Information Security Agency

EU European Union

EW electromagnetic warfare

EW electronic warfare

FM field manual

GIG global information grid

GIS geographic information system

GPS global positioning system

GPS–NAVSTAR global positioning system – navigation signal timing and ranging

HF high frequency

HFACS human factors analysis and classification system

HVT high-value target

IaaS infrastructure as a service

ICRC International Committee of the Red Cross

ICT information and communications technology

IEC International Electrotechnical Commission

IoC indicator of compromise

IoT Internet of things

IP Internet protocol

ISO International Organization for Standardization

ISTAR intelligence, surveillance, target acquisition, reconnaissance

IT information technology

ITU International Telecommunication Union

ITU-R International Telecommunication Union – Radiocommunication Sector

ITU-T International Telecommunication Union – Telecommunication Standardization Sector

JFC Joint Forces Commander

JOA joint operation area

JP joint publication

JPTL joint prioritised target list

JTCB Joint Targeting Coordination Board

JTF HQ joint task force headquarters

MA military assistance

METT-TC mission, enemy, terrain and weather, troops and support available, time available, civil considerations

MIT Massachusetts Institute of Technology

MITM man in the middle

ML machine learning

MTD moving target defence

NATO North Atlantic Treaty Organization

NCSA National Cyber Security Strategy of Afghanistan

NCW network centric warfare

NFC near field communication

NGAV next-generation antivirus

NIS National Intelligence Strategy

NISS national information security strategy

NIST National Institute of Standards and Technology

NLW non-lethal weapon

NNEC NATO network enable capability

NNFI NATO friendly force interface

NSA National Security Agency

NSO National Standardization Office

OCO offensive cyberspace operations

OPSEC operations security

OT operational technology

PESTLE political, economic, sociological, technological, legal, environmental

PLA Peopl’s Liberation Army

PMESII political, military, economic, social, infrastructure, information

PRI primary rate interface

RoE rules of engagement

SCADA supervisory control and data acquisition

SCEPVA sovereign cyber effects provided voluntarily by allies

SNMP simple network management protocol

SOP standard operating procedure

SPARC Scalable Processor ARChitecture

STEEPLEM social, technological, economic, environmental, political, legal, ethical

TCP transmission control protocol

TOR The Onion Router

UAV unmanned aerial vehicle

UDP user datagram protocol

UGCV unmanned ground combat vehicle

UHF ultra-high frequency

USA United States of America

USSTRATCOM United States Strategic Command

USV unnamed surface vehicle

VEO violent extremist organization

VoIP voice over Internet protocol

WWW world wide web

Wstęp

Żyjemy w czasach, w których nie ma dnia bez niechlubnego zapisania kart historii bezkrwawym atakiem – cyberatakiem.

Robert Janczewski

Było sobie kiedyś pięciu ślepców. Wszyscy byli zupełnie ślepi i przesiadywali pod drzewem. Przez cały dzień nic tylko rozmawiali i rozmawiali. Pewnego dnia, kiedy było bardzo gorąco, wielki słoń, chowając się w cieniu, stanął pod drzewem. Chociaż byli ślepi, ich słuch był bez zastrzeżeń. Usłyszeli więc, że ktoś przyszedł. Wtedy wszyscy w pięciu wstali i zaczęli chodzić dookoła. Czuli, że coś jest przed nimi. Pierwszy ślepiec powiedział: „Co to jest!? To wielka ściana zbudowana z błota. Ale nie rozumiem, jak ta ściana tutaj przywędrowała?” Drugi ślepiec trzymał za kły. Czując je, powiedział: „Ooo, to są dwie włócznie zrobione z kości słoniowej!” Trzeci trzymał za ogon i oznajmił: „Nie, nie, nie. Jesteście w błędzie. To jest sznur, ogromny i gruby sznur!” Czwarty ślepiec trzymał trąbę słonia i powiedział: „Nie, nie, nie to nie jest nic z tych rzeczy, o których mówicie. To jest wąż zwisający z drzewa!”. A piąty ślepiec oznajmił: „Nie, wszyscy jesteście w błędzie! To jest pień drzewa!” I tak pomiędzy całą piątką rozgorzała dyskusja. Każdy walczył z pozostałymi, dowodząc: „To ja mam rację, to ja mam rację, to ja mam rację!” W tej właśnie chwili obok drzewa przechodził mały chłopiec. Patrząc na nich i widząc jak się kłócą, powiedział: „Hej, ślepcy, o co się tak kłócicie? Dlaczego tak się przyczepiliście do tego słonia!?” Kiedy usłyszeli: słoń, doznali szoku, zaczęli myśleć – słoń!? Po jakimś czasie, kiedy chłopiec już poszedł, pierwszy ze ślepców rzekł: „Jesteśmy nie tylko ślepi, myślę, że jesteśmy też głupi!” Drugi ślepiec odparł: „Nie, nie, nie. Trochę byłem zmieszany, kiedy mówiłem to co mówiłem!” a trzeci na to: „Myślałem tak od samego początku, ale nic nie powiedziałem!”. Wtedy czwarty ślepiec oznajmił: „No tak, my po prostu tylko mówiliśmy głośno co nam przychodziło do głowy!” W końcu piąty ślepiec powiedział: „Wiecie co, czuje się strasznie głupio! Mogliśmy po prostu kogoś zapytać i dowiedzieć się znacznie szybciej!”[1].

Powyższa przypowieść o pięciu ślepcach i słoniu wydaje się niezwiązana z tematem niniejszej monografii. Jednak nie jej treść, a przesłanie ma tutaj znaczenie. Przedstawiona opowieść trafnie odzwierciedla podejście do budowania wiedzy naukowej o walce będącej militarnym wymiarem działań prowadzonych z wykorzystaniem cyberprzestrzeni, czyli cyberwalce jako militarnym wymiarze działań[2].

Liczni autorzy podejmujący tematykę związaną z cyberwalką różnie lub w ogóle nie definiują takiego rodzaju walki oraz związanych z nią terminów. Mimo iż w literaturze przedmiotu podjęto wiele prób zdefiniowania wielu (cyber)terminów, jak dotąd nie zostały przyjęte jednoznaczne desygnaty żadnego z kluczowych dla obszaru opisanego w tej monografii. Zauważalny brak spójności poglądów pozwala sformułować wniosek, iż fragment powstałej w wyniku rozwoju cywilizacyjnego społeczeństw rzeczywistości nie jest jeszcze dostatecznie zidentyfikowany i zbadany. Niewiedza na temat cyberwalki jako militarnego wymiaru działań, z pragmatycznego punktu widzenia, może stanowić barierę w prowadzeniu działań sił zbrojnych zarówno w wymiarze narodowym, sojuszniczym, jak i koalicyjnym.

Sytuacja problemowa

Znany do niedawna porządek u progu XXI wieku nabrał innego wymiaru. Jednoznaczny podział na to, co jest naturą oraz to co zostało skonstruowane, czyli utworzone przez człowieka, zaciera się. Maszyny stają się biologiczne, a to, co biologiczne, staje się inżynieryjne (przykładem jest idea cyborga). Cyborg (od słów cybernetyka-organizm) jest „układem stanowiącym połączenie organizmu szeregiem sprzężeń zwrotnych z urządzeniami technicznymi (bioelektrycznymi, biochemicznymi, mechanicznymi itp.) w celu utrzymania równowagi wewnątrzustrojowej organizmu w warunkach, gdy normalnie jego funkcje nie mogą sprostać tym zadaniom. Termin cyborga wprowadzili pracujący nad tym zagadnieniem biocybernetycy amerykańscy: N. Kline i M. Clynes”[3].

Współcześnie powszechne jest „zastępowanie narządów i układów żywego organizmu przez skuteczniejsze i wytrzymalsze urządzenia sztuczne”[4]. Podejmowane są „próby sterowania organizmem przez intensyfikację albo hamowanie różnych, naturalnych procesów biochemicznych, biofizycznych, neurofizjologicznych itd.”[5]. Czyli dokonuje się cyborgizacja, która stawia w nowym świetle przyszłość przyszłych wojen i walk w nich prowadzonych, w tym także cyberwalki jako militarnego wymiaru działań.

Technologiczny i techniczny rozwój społeczeństw wpływa na każdą dziedzinę działalności człowieka oraz obszar jego funkcjonowania. Przestrzeń wojskowa, a co za tym idzie również działania militarne (podmioty niewojskowe nie prowadzą działań militarnych) nie stanowią w tym względzie wyjątku. One także podlegają dynamicznym przemianom. Skok technologiczny determinuje zmiany w sposobach prowadzenia walki. Otoczenie organizacji wojskowej[6] nie pozostawia wojskowym wyboru. Wymusza zmiany, których żołnierze muszą dokonywać, aby w nowych, nieznanych dotychczas warunkach być skutecznym[7] w walce; posiadać zdolności do osiągania przewagi na przeciwnikiem; przetrwać i w ostateczności, w tej walce zwyciężyć.

Przestrzeń walki[8] coraz bardziej uzależnia się od sieci i systemów teleinformatycznych. Poprzez wykorzystanie rozwiązań teleinformatyki rozumianej jako

dziedzina techniki zajmująca się wykorzystaniem telekomunikacji w informatyce i informatyki w telekomunikacji[9]

działania militarne prowadzone są z dużą precyzją. Nasycenie teatru[10] sieciami i systemami teleinformatycznymi[11] wzrasta. W każdym rodzaju sił zbrojnych oraz wojsk wykorzystuje się najnowsze technologie i urządzenia teleinformatyczne. „Współczesne operacje militarne prowadzone przez regularne wojska dostarczają dowodów, iż rebelianci oraz wszelkie formacje pozamilitarne również korzystają z najnowocześniejszych zdobyczy techniki”[12].

Charakter działań militarnych zmienia się. Współcześnie, aby oddziaływać na przeciwnika, nie trzeba wchodzić z nim w bezpośredni, fizyczny kontakt[13]. Cyberprzestrzeń może być wykorzystywana bezpośrednio lub pośrednio zarówno do działań nieśmiercionośnych, jak i do zadawania śmierci. A działania te mogą mieć charakter kinetyczny lub niekinetyczny. W niniejszej monografii przyjęto, że

działania prowadzone z wykorzystaniem cyberprzestrzeni

są cyberdziałaniami. Jako militarny wymiar działań, to działania prowadzone pod dowództwem wojskowym.

Przemiany społeczne spowodowały, iż podmiotowość uzyskały struktury niezależne od państw. Dlatego walka z nimi nigdy nie doprowadzi do utworzenia linii frontu. A co za tym idzie, uchwycenie struktury ugrupowania przeciwnika staje się bardzo trudne lub niemożliwe. Współczesny przeciwnik, zarówno ten potencjalny, jak i rzeczywisty, może nie posiadać terytorium, stolicy ani terenów, które można zniszczyć. Zaszkodzić można mu jedynie, wykorzystując sieci lub systemy teleinformatyczne rozproszone na całej Ziemi. Cyberataku mogą dokonać zarówno regularne, ustrukturyzowane czy zhierarchizowane ugrupowania, jak i te, które nie posiadają takich atrybutów. Napastnik może pozostać nieuchwytny, a jego struktura organizacyjna nieznana lub niejasna. Może zaatakować z dowolnego miejsca na Ziemi (a może i świata, np. z kosmosu) w nieznany dotychczas sposób, używając do tego nieznanych zasobów. Znany dotychczas sposób walki, czyli starcie człowieka z człowiekiem, nie jest już jedynym sposobem prowadzenia boju. Za przyczyną cyberprzestrzeni, walka może toczyć się w dotychczas nieznany sposób. Walczyć może człowiek z maszyną, maszyna z człowiekiem oraz maszyna z maszyną.

Siły zbrojne wykorzystują w walce coraz bardziej zaawansowaną technologicznie oraz technicznie broń opartą o informatykę lub teleinformatykę. Pojawiają się nowe sposoby prowadzenia działań militarnych. Zmienia się również myśl wojskowa. Pod wpływem zmian rzeczywistości (funkcjonowania społeczeństw) teoria sztuki wojennej także ulega przeobrażeniom. Tworzone są nowe terminy. Nadawane im są nowe, nieznane dotychczas w teorii walki, pojęcia.

O ile duże znaczenie najnowszych rozwiązań technicznych lub technologicznych w walce przez stulecia pozostaje niezmienne (techniczna i technologiczna przewaga zwiększa prawdopodobieństwo rozstrzygnięcia walki i może nawet w konsekwencji wojny na swoją korzyść), o tyle zmiany podejścia do wykorzystania teleinformatyki na potrzeby wojskowych działań są bardzo dynamiczne. Osiągnięcie, we współczesnej przestrzeni walki, przewagi w cyberprzestrzeni nad nowocześnie wyposażonym przeciwnikiem wymaga najnowocześniejszych urządzeń teleinformatycznych, odpowiedniego oprogramowania, doskonale wyszkolonego personelu oraz zorganizowanego, własnego systemu informacyjnego wraz z podsystemem teleinformatycznym. Osiągnięcie w jak najkrótszym czasie zamierzonego celu w wysoce rozproszonym i zróżnicowanym teatrze działań wojennych przełomu XX i XXI wieku niejednokrotnie wymaga stosowania najnowszych ICT (ang. information and communications technology)[14].

Na teatrze działań wojennych teleinformatyka nie pełni jedynie roli usługowej dla działań na informacjach. Wykorzystywana jest bardzo powszechnie zarówno w automatyzacji procesów dowodzenia czy rozpoznania, jak i do sterowania systemami walki. Teleinformatyka ma również znaczenie dla zmian w działaniach prowadzonych przez siły zbrojne, co w konsekwencji prowadzi do zmian paradygmatów sztuki wojennej.

Cyberprzestrzeń stała się przestrzenią walki. A analiza i krytyka piśmiennictwa oraz obserwacje czy wywiady skategoryzowane lub intensywne wykazały, że zarówno naukowcy jak i praktycy nie doszli do konsensusu, czym owa przestrzeń właściwie jest. Skutkuje to brakiem jednoznacznego desygnatu cyberprzestrzeni. Zatem, jeżeli nie ma zgodności co do tego, czym jest cyberprzestrzeń jako przestrzeń walki, utrudnione staje się precyzyjne wskazanie obszarów odpowiedzialności operacyjnej, w których toczona będzie cyberwalka.

Praktyka działań militarnych wskazuje, że najbardziej zaawansowane technologicznie i technicznie narzędzia, urządzenia oraz dostosowane do nich metody czy techniki prowadzenia walki przeplatają się ze sprawdzonymi, tradycyjnymi i znanymi od dawna sposobami działania wojsk. A wiele podwalin teorii sztuki wojennej nadal jest i prawdopodobnie pozostanie na zawsze aktualna. Walka sił zbrojnych odbywa się w wielowymiarowym środowisku, w wielowymiarowej przestrzeni. Cyberwojska (ang. cyber forces) będą współdziałały z siłami konwencjonalnymi. Cyberwalka prowadzona będzie nie jedynie w samej cyberprzestrzeni, ale również w czterech przestrzeniach fizycznych: na lądzie, morzu, w powietrzu i przestrzeni kosmicznej. Tak jak nawet najsilniejsze systemy obronne na lądzie mogą okazać się podatne na przełamanie z morza czy zniszczenia z powietrza, tak cyberzagrożenia mogą stanowić niebezpieczeństwo dla każdej sieci i każdego systemu opartego o rozwiązania teleinformatyczne, bez względu na rodzaj sił zbrojnych czy wojsk, poziom dowodzenia czy szczebel organizacyjny sił zbrojnych

Niebagatelnym wyzwaniem współczesnej przestrzeni walki są: pełne wykorzystanie cyberprzestrzeni, zrozumienie zbieżności działań zaczepnych (ofensywnych) i obronnych (defensywnych), powodowanych przez najnowszą technikę i technologię; nowe podejście oraz zbudowanie i utrzymanie sposobu działania sił własnych nakierunkowanego na prowadzenie konwencjonalnej walki, która skutecznie będzie równoważona zdolnościami do cyberwalki jako militarnego wymiaru działań. Wprawny dowódca powinien być przebiegły i lepiej rozumieć zarówno siebie, jak i potencjalnych przeciwników, mając na celu ciągłe budowanie przewagi, również w cyberprzestrzeni.

O znaczeniu cyberwalki jako wymiaru działań militarnych świadczy fakt utworzenia Centrum DEVCOM[15] C5ISR w wojskowym ośrodku doświadczalnym Armii Stanów Zjednoczonych Aberdeen Proving Ground (APG)[16], zlokalizowanym koło Aberdeen w Hrabstwie Harford w stanie Maryland w Stanach Zjednoczonych. Centrum to odkrywa i rozwija (dla najważniejszego zleceniodawcy w Stanach Zjednoczonych: Połączonych Sił Zbrojnych) innowacyjne technologie, zapewniające informacyjną i taktyczną przewagę[17]. Wraz z powstaniem Centrum pojawiło sią nowe spojrzenie na obszar prowadzenia działań wojskowych. Obszar ten rozszerzył się i dotychczasowy C4ISR (ang. command, control, communication, computers, intelligence, surveillance, reconnaissance) poszerzony został o element cyber. W ten sposób utworzono standard C5ISR (ang. command, control, communications, computers, cyber, intelligence, surveillance, reconnaissance). Taka klasyfikacja obszarów wskazuje, że obszar opisany słowem computers nie jest tym samym, co obszar opisany za pomocą cyber. A to natomiast pozwala sformułować wniosek, że obszar komputerów nie jest tożsamy z obszarem cyber. Jednak w skrótowcu C4ISR, czyli dowodzenie, kontrola, komunikacja, komputery, wywiad, nadzór (inwigilacja) i rozpoznanie zapis komputery (ang. computers) „należy rozumieć jako zautomatyzowany, ponieważ automatyzacja to realizacja czynności bez udziału człowieka, a współczesna automatyzacja oznacza też komputeryzację. W odniesieniu do narodowej nomenklatury akronim (…) C4ISR należy rozumieć jako zautomatyzowane systemy zbierania, gromadzenia, przetwarzania i dystrybucji danych rozpoznawczych”[18]. Sformułowania zbierania, gromadzenia są nieprawidłowo użyte i są mylące. Terminy zbieranie, gromadzenie nie są określeniami odrębnych etapów, faz lub funkcji procesów informacyjnych czy czynności tworzących owe procesy. Wszystkie trzy są synonimami i określają to samo. Zbierać oznacza tyle, co biorąc, wydostając skądś po kolei, zgromadzić coś w jednym miejscu, skupić coś w swoim posiadaniu[19] lub w jakimś miejscu zgromadzić jakieś rzeczy, przedmioty[20]. Gromadzić to tyle, co składać w jednym miejscu rzeczy, przedmioty; zbierać[21] lub zbierać i składać jakieś rzeczy w jednym miejscu[22]. Omawiane terminy, ze względu na jednoznaczność znaczeniową, należy stosować zamiennie. W literaturze przedmiotu używa się również terminu kolekcjonowanie (ang. collecting)[23]. Zatem, standard określony akronimem C5ISR należy rozumieć jako zautomatyzowane systemy zbierania, przetwarzania i dystrybucji danych rozpoznawczych. Z tym, że zakres wysiłku rozpoznawczego został zwiększony o dane i informacje rozpoznawcze pochodzące z cyberrozpoznania[24].

W przypadku cyberwalki jako militarnego wymiaru działań może zdarzyć się, że pierwszy atak spowoduje katastrofalną destrukcję fizyczną, a dodatkowo zostanie znacząco wzmocniony efektem szokowym (np. działania informacyjne, propagandowe wywołają zbiorową panikę lub histerię). W przeciwnym wypadku, podobnie jak w przypadku broni jądrowej, efekt będzie prawdopodobnie efemeryczny, czyli krótkotrwały, szybko przemijający.

Dla zachowania mobilności w walce, ze względu na właściwości i niskie koszty eksploatacyjne, obok pasma fal ultrakrótkich – UKF (ang. ultra high frequency, skrót UHF), transmisja danych realizowana jest za pomocą jonosferycznej propagacji fal radiowych w paśmie fal krótkich – KF (ang. high frequency, skrót HF). Jednak sieci i systemy teleinformatyczne wykorzystywane przez wojska w czasie walki mają ograniczoną przepustowość, wysokie elementowe, bitowe stopy błędów (ang. bit error rate, skrót BER), duże opóźnienia, przerywaną łączność oraz czasami roamingową infrastrukturę i użytkowników. Ponadto zasobami tych sieci i systemów są dane oraz informacje różnych poziomów dowodzenia i szczebli organizacyjnych systemu walki, które przechodzą przez kanały transmisyjne[25] o bardzo ograniczonej szerokości pasma. Każde zabezpieczenie tych kanałów pogarsza jakość pozostałego ruchu, który mogą generować. Ma to duże znaczenie dla wojsk prowadzących walkę, ponieważ jest ona prowadzone w środowisku aktywności przeciwnika, niejednokrotnie w warunkach stresowych oraz niedoboru informacji. W czasie prowadzenia działań wojska są silnie zależne od rozproszonych sieci i systemów zarówno teleinformatycznych, jak i komunikacyjnych, które ze względu na bliską odległość od przeciwnika pozostają w zasięgu jego sieci radiowych i są narażone na działania walki elektronicznej (elektromagnetycznej).

W odniesieniu do ochrony teleinformatycznej infrastruktury przestrzeni walki przed infiltracją, manipulacją lub uszkodzeniem nie ma znaczenia, czy cyberatak jest przeprowadzany w kontekście walki zbrojnej, czy nie. Techniczne narzędzia ochrony infrastruktury będą w większości takie same. Ze względu na zależność od systemów komputerowych, chroniona infrastruktura, zarówno cywilna, jak i wojskowa, jest podatna na cyberataki. W szczególności wiele krytycznych oraz ważnych dla bezpieczeństwa i obronności państwa instalacji, takich jak: elektrownie, elektrownie jądrowe, zapory, systemy uzdatniania i dystrybucji wody, rafinerie ropy naftowej, rurociągi gazowe i naftowe, systemy bankowe, systemy szpitalne, linie kolejowe czy kontrola ruchu lotniczego opierają się o systemy nadzoru i pozyskiwania danych (ang. supervisory control and data acquisition, sktót SCADA) oraz rozproszone systemy sterowania (ang. distributed control system, skrót DCS).

Współczesność uwidocznia, że cyberwalka i narzędzia w niej stosowane odgrywają coraz większą rolę w konfliktach zbrojnych, a siły zbrojne wielu państw aktywnie przygotowują się do tego rodzaju aktywności. Wrogie podmioty w celu zapewnienia sobie przewagi nad przeciwnikiem stosują coraz nowsze metody, techniki oraz wykorzystują coraz bardziej wyrafinowane procedury i narzędzia. Walki toczą się już nie tylko za pomocą bomb i karabinów, ale także bitów i bajtów. Stanisław Koziej zauważył, że w sztuce wojennej walka umiejscowiona jest na poziomie taktycznym[26], a prowadzenie walki jest starciem w skali taktycznej[27]. Najnowsza historia konfliktów międzynarodowych wykazała, że wraz ze wzrostem uzależnienia społeczeństw od informatyzacji tylko kwestią czasu było wykorzystanie cyberprzestrzeni do osiągnięcia tak taktycznej, operacyjnej, jak i strategicznej przewagi w walce. Ludzkość osiągnęła zatem punkt, w którym działania wykorzystujące cyberprzestrzeń stały się istotną częścią systemu walki. Przyczynił się do tego wzrost atrakcyjności przejęcia i posiadania kontroli nad sieciami i systemami teleinformatycznymi przeciwnika oraz infrastrukturą dzięki nim funkcjonującą. We współczesnych, rozwiniętych cywilizacjach infrastruktura krytyczna dla funkcjonowania państwa (energia elektryczna, łączność, woda, transport, finanse itd.) opiera się o zaawansowaną teleinformatykę. Wojskowe systemy wsparcia dowodzenia i kierowania precyzyjną bronią również uzależnione są od rozwiązań teleinformatycznych, podobnie jak wszystkie najbardziej zaawansowane systemy walki.

Cyberwalka jako militarny wymiar działań może prowadzić do wygrywania wojen bez oddawania strzałów, zamknięcia całej infrastruktury narodowej, przy wykorzystaniu komputerów oraz całkowitego zakłócenia lub zniszczenie sieci komunikacyjnych przeciwnika. Może oznaczać zagrożenia z dowolnego miejsca na świecie ze strony państw, które nie są w stanie przeprowadzić konwencjonalnego ataku lub ataki podmiotów niepaństwowych przeprowadzone przy użyciu tanich (w relacji do cen nowoczesnych elementów bojowych – cena jednostkowa samolotu F-35A, wraz z silnikiem w 2020 roku wynosiła 87,3 mln USD netto[28]) laptopów[29]. Dlatego dla skutecznego prowadzenia walki we współdziałaniu, w całym spektrum działań konieczne jest, aby wojskowe siły, właściwe do działań w cyberprzestrzeni, prowadziły cyberwalkę w oparciu o jasne, czytelne, jednoznaczne i precyzyjne zasady oraz reguły.

Szybki rozwój sieci i systemów teleinformatycznych przyczynił się do powstania nowego, niezbadanego i niszczącego wymiaru działań militarnych. Jeśli zaakceptujemy możliwość prowadzenia cyberwalki na współczesnym teatrze działań wojennych, musimy uznać, że znajdujemy się na terra incognito, czyli nieznanym lub niezbadanym obszarze, nowej dziedzinie działań militarnych z niewielką ilością wskazówek dla żołnierzy biorących udział w walce.

Opisana powyżej sytuacja problemowa wytworzyła potrzebę zidentyfikowania i scharakteryzowania cyberwalki jako militarnego wymiaru działań. Dlatego pod wpływem wielu powodów, które przedstawione zostaną poniżej, uznano, że powstanie nowego rodzaju walki, prowadzonej przez siły zbrojne, wymaga dokładnego zbadania. Postanowiono zatem poddać analizie i krytyce dotychczasowe poglądy na temat cyberwalki jako militarnego wymiaru działań. U postaw podjęcia wysiłku badawczego obserwowanego przedmiotu poznania legło przekonanie, że ów fragment rzeczywistości (porządek) dostępny jest ludzkiemu poznaniu[30] i w efekcie założono, że wyniki badań naukowych pozwolą naukowo wyjaśnić i zrozumieć cyberwalkę jako militarny wymiar działań, a rezultaty tych badań wniosą istotne treści służące poszerzaniu i porządkowaniu wiedzy dotyczącej teorii i praktyki badanego problemu. Umożliwią budowę teoretycznych podstaw dotyczących cyberwalki jako militarnego wymiaru działań.

Dlatego dążąc do wypełnienia luki w wiedzy dotyczącej militarnych aspektów walki prowadzonej w cyberprzestrzeni i z jej wykorzystaniem, podjęto wysiłek badawczy, aby wprowadzić ramy dla określenia odpowiedniego zaplecza teoretycznego, ujednoznacznienia terminologii, zapewniające rygorystyczny, czyli określający ścisłe przestrzeganie określonych zasad i reguł; elastyczny, czyli umożliwiający łatwe przystosowanie się do nowych warunków; jednorodny i adaptacyjny opis tego, czym jest cyberwalka jako militarny wymiar działań. Na podstawie uzyskanych wyników przedstawiono teorię cyberwalki jako militarnego wymiaru działań w postaci niniejszej monografii.

Mając na uwadze, iż uczestnicy posiedzenia Rady Północnoatlantyckiej w Warszawie w 2016 roku potwierdzili mandat NATO[31] do obrony i uznali cyberprzestrzeń za obszar działań oraz fakt, że cyberbezpieczeństwo stało się obecnie nowym priorytetem w pracach naukowych państw NATO i UE, dokonano analizy dokumentów dotyczących SZ RP w narodowym oraz międzynarodowym systemie cyberbezpieczeństwa, a wyniki krytycznej analizy stanowiły jedynie uzupełnienie materiału badawczego. Proces badawczy uwidocznił, że jednym z czynników potrzeby badań w resorcie obrony narodowej nad „walką w cyberprzestrzeni” były zapisy w dokumencie „Priorytetowe kierunki badań w resorcie obrony narodowej na lata 2013–2022”. W innym dokumencie, czyli w „Doktrynie cyberbezpieczeństwa Rzeczypospolitej Polskiej z 2015 roku” określono, że „Siły Zbrojne RP powinny dysponować zdolnościami obrony i ochrony własnych systemów teleinformatycznych i zgromadzonych w nich zasobów, a także zdolnościami do aktywnej obrony i działań ofensywnych w cyberprzestrzeni. Powinny być zintegrowane z pozostałymi zdolnościami SZ RP, aby zwiększyć narodowy potencjał odstraszania (zniechęcania, powstrzymywania) potencjalnego agresora. Powinny być też gotowe, samodzielnie i we współpracy z sojusznikami, do prowadzenia operacji ochronnych i obronnych na dużą̨ skalę w razie cyberkonfliktu, w tym cyberwojny”[32]. Ponadto „konieczne jest utworzenie i wzmacnianie struktur wojskowych przeznaczonych do realizacji zadań w cyberprzestrzeni, dysponujących zdolnościami w zakresie rozpoznawania, zapobiegania i zwalczania cyberzagrożeń dla Sił Zbrojnych RP[33]. Również Strategia Cyberbezpieczeństwa Rzeczypospolitej Polskiej na lata 2019–2024 w punkcie 7.4. Uzyskanie zdolności do prowadzenia pełnego spektrum działań militarnych w cyberprzestrzeni zawiera zakres angażowania się Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej (SZ RP) w działania w cyberprzestrzeni[34]. Ustawa o krajowym systemie cyberbezpieczeństwa także nakłada na SZ RP zadania w zakresie zdolności do działania w cyberprzestrzeni. Strategia Bezpieczeństwa Narodowego Rzeczypospolitej Polskiej z 2020 roku, dla wzmocnienia bezpieczeństwa i obronności państwa między innymi poprzez osiągnięcie zdolności do prowadzenia pełnego spektrum działań militarnych w cyberprzestrzeni[35], nakłada na SZ RP zobowiązanie do uzyskania zdolności operacyjnej do prowadzenia pełnego spektrum działań militarnych w cyberprzestrzeni[36]. Przytoczone zapisy jednoznacznie wskazują, że siły zbrojne są zobowiązane do osiągnięcia zdolności do cyberwalki. Jednak same zapisy w dokumentach urzędowych nie gwarantują rzetelnych podstaw teoretycznych. Bezsprzeczną wartością w budowaniu zdolności sił zbrojnych do cyberdziałań zarówno w wymiarze narodowym, jak i międzynarodowym są podstawy naukowe.

Zasadniczą przyczyną wyboru obszaru badawczego było znaczenie cyberwalki we współczesnych działaniach militarnych. Dociekania badawcze w zakresie cyberwalki jako militarnego wymiaru działań wynikały także z osobistych zainteresowań i doświadczeń autora niniejszej monografii. Kolejnym powodem był aspekt poznawczy, czyli zidentyfikowanie i wskazanie tak samej cyberwalki, jak i jej głównych elementów. Ustalenie czynników determinujących cyberwalkę jako militarnego wymiaru działań. Niemniej ważnym czynnikiem wpływającym na wybór obszaru badawczego była potrzeba zbadania teoretycznych aspektów cyberwalki jako militarnego wymiaru działań. Potrzeba badawcza zdeterminowana była również koniecznością przedstawienia rozwiązania problemu badawczego w postaci hipotezy naukowej. Ostatnim, ale niemniej ważnym powodem, była potrzeba dydaktyczna, czyli opracowanie treści, które w trakcie kształcenia i doskonalenia wojskowych lub cywilnych specjalistów od cyberwalki (ale także innych specjalności) mogą służyć do poszerzania oraz porządkowania wiedzy w sferze teorii i praktyki badanego problemu. U podstaw podjęcia badań było także oddziaływanie środowiska pracy. Prowadzone obserwacje, wywiady oraz zdobywane doświadczenie uwidoczniły, iż w ramach realizacji zadań mających na celu ochronę i obronę cyberśrodowiska resortu obrony narodowej (RON) wojskowi codziennie pozostają w kontakcie z napastnikiem próbującym przełamać zabezpieczenia sieci i systemów teleinformatycznych. Wpływ środowiska naukowego również miał znaczenie dla podjęcia badań. Liczne konferencje i sympozja naukowe wykazały niedostatek i brak zgodności badaczy co do podstaw teoretycznych cyberwalki jako militarnego wymiaru działań.

Cyberwalka jako militarny wymiar działań nie została dotychczas zbadana i nie ma na ten temat kompleksowych opracowań naukowych, co za tym idzie nie posiada jednoznacznego desygnatu. Źródła poruszające tematykę cyberwalki w znaczeniu ogólnym nie są zgodne w opisie cyberwalki jako militarnym wymiarze cyberdziałań. Obecne piśmiennictwo ma tendencję do utożsamiania cyberwalki z istniejącymi aspektami studiów nad bezpieczeństwem, nie podejmując nad nią dociekań naukowych i formułowania kompleksowej teorii.

W oparciu o przekonanie, że teoretyk walki tworzy i bada modele abstrakcyjne rzeczywistości zawierające pewne istotne analogie do tej rzeczywistości[37] podjęto wysiłek badawczy nad cyberwalką jako militarnym wymiarem działań, a wyniki badań syntetycznie przedstawiono w formie niniejszej monografii.

Założenia metodologiczne

Przestawiona sytuacja problemowa zdeterminowała cel zasadniczy badań naukowych, czyli: zidentyfikowanie cyberwalki jako militarnego wymiaru działań.

Dla osiągnięcia tego celu, zrealizowano następujące cele szczegółowe:

1. Zidentyfikowano uwarunkowania cyberwalki jako militarnego wymiaru działań.

2. Zbadano przestrzeń determinującą prowadzenie cyberwalki przez siły zbrojne.

3. Określono podstawy teoretyczne cyberwalki jako militarnego wymiaru działań.

4. Zidentyfikowano uwarunkowania skuteczności cyberwalki jako militarnego wymiaru działań.

5. Zidentyfikowano zasadnicze działania sił zbrojnych w cyberwalce.

6. Przeprowadzono analizę wpływu otoczenia na zdolności sił zbrojnych do prowadzenia cyberwalki.

Przedstawione powyżej fakty i procesy stanowiące sytuację problemową oraz przyjęty cel badań naukowych pozwoliły na wyodrębnienie przedmiotu badań naukowych, którym jest

cyberwalka jako militarny wymiar działań.

Przedmiot badań, czyli cyberwalka jako militarny wymiar działań, ze względu na swoją złożoność, narzucił potrzebę nakreślenia jednolitego obszaru badawczego. Poszczególne składowe tematu, czyli cyberwalka oraz działania w kontekście militarnym, to pojęcia i zakresy tematyczne należące do różnych dziedzin wiedzy. Składniki tematu monografii tworzą desygnat wieloczłonowego pojęcia cyberwalki jako militarnego wymiaru działań. Obszar badań jest częścią wspólną wyodrębnionych obszarów wiedzy.

Zidentyfikowanie cyberwalki jako militarnego wymiaru działań zdeterminował główny problem badawczy. W celu wypełnienia luki w teorii cyberwalki będącej militarnym wymiarem działań wyodrębniono, a także aby był on empirycznie uzasadniony, sformułowano go jako zasadnicze, domagające się narracji, pytanie otwarte:

Jakie cechy charakteryzują cyberwalkę jako militarny wymiar działań?

Po zidentyfikowaniu głównego problemu badawczego i ujęciu go w formie pytania, ze względu na brak wiedzy naukowej, która posłużyłaby do identyfikacji cyberwalki jako militarnego wymiaru działań na podstawie przyjętego celu rozprawy, dotychczasowej wiedzy wynikającej z badań wstępnych i analizy literatury przedmiotu, doświadczenia oraz wieloletniej praktyki zawodowej, pracy naukowej i dydaktycznej oraz założenia, że hipoteza:

• etymologicznie pochodzi od greckiego słowa hypóthesis, co znaczy tymczasowe przypuszczenie, mające ułatwić naukowe wyjaśnienie zjawiska; domysł oraz założenie oparte na prawdopodobieństwie a wymagające sprawdzenia[38];

• jest zdaniem nie w pełni uzasadnionym, tłumaczącym pewne stwierdzone fakty[39];

• w nauce jest domysłem (przypuszczeniem), będącym zdaniem tylko częściowo uzasadnionym, tłumaczącym pewne zaistniałe fakty (zdarzenia)[40];

• w procesie badań naukowych ma być poddana weryfikacji[41], czyli potwierdzona lub obalona;

• jest ukierunkowaniem toku myślenia (rozumowania) badacza o podjętym w badaniach problemie[42]

• nie może być wartościująca, czyli wartości wyznawane przez badacza, jego stronniczość czy subiektywne preferencje nie powinny w żadnym wypadku wpływać na proces badawczy[43]

sformułowano główną hipotezę badawczą, czyli prawdopodobną odpowiedź będącą rozwiązaniem postawionego, głównego problemu badawczego. Przedstawiała się ona następująco: przypuszcza się, że cyberwalka jako militarny wymiar działań jest cyberdziałaniami wojsk mającymi na celu uzyskanie przewagi nad przeciwnikiem lub pokonanie go. Jej istotną cechą jest to, że determinowana jest zmianami dokonującymi się pod wpływem najnowszych rozwiązań technicznych i technologicznych w dziedzinie teleinformatyki. Zmiany te wpływają zarówno na metody, taktyki, techniki, procedury i narzędzia prowadzenia działań we współczesnej przestrzeni walki, jak i na samą przestrzeń. Przez to posiada cechy właściwe zarówno działaniom konwencjonalnym, jak i te niespotykane w działaniach o takim charakterze, które wyróżniają ją z innych rodzajów walki.

Określony główny problem badawczy wskazał jedynie dalszy kierunek badań, ponieważ odpowiadał na pytanie Czego nie wiemy? Był jednak zbyt ogólny i niejasny, żeby stać się podstawą projektowania badań. Jego rozwiązanie wymagało rozważenia problemów szczegółowych. Dlatego w celu uszczegółowienia głównego problemu badawczego, w postaci również pytań otwartych, domagających się narracji, sformułowano następujące problemy szczegółowe:

1. Jakie są uwarunkowania cyberwalki jako militarnego wymiaru działań?

2. Jaka przestrzeń determinuje prowadzenie cyberwalki przez siły zbrojne?

3. Jakie są podstawy teoretyczne cyberwalki jako militarnego wymiaru działań?

4. Jakie są uwarunkowania skuteczności cyberwalki jako militarnego wymiaru działań?

5. Jakie są zasadnicze rodzaje działań sił zbrojnych w cyberwalce?

6. Jak na zdolności sił zbrojnych do prowadzenia cyberwalki wpływa otoczenie?

Mając na względzie problemy szczegółowe badań, wygenerowano hipotezy szczegółowe w następującym brzmieniu:

1. Decydujący wpływ na charakter działań militarnych we współczesnej przestrzeni walki miał techniczny i technologiczny rozwój społeczeństw. Zmiany technologiczne w otoczeniu państwa wytworzyły konieczność zbudowania przez siły zbrojne zdolności do prowadzenia cyberwalki; dostosowania struktury organizacyjnej, modyfikacji wyposażenia; identyfikacji nowych, nieznanych dotychczas zagrożeń; zmiany zakresu przygotowywania specjalistów, zakresu budowania świadomości operacyjnej oraz sposobu prowadzenia działań militarnych. Uzależnienie funkcjonowania społeczeństw od cyberprzestrzeni przyczyniło się do militaryzacji cyberprzestrzeni i w konsekwencji osiągania z jej wykorzystaniem celów militarnych. Przeniesienie aktywności otoczenia państwa (zarówno wrogich, neutralnych, jak i sprzymierzonych podmiotów) do cyberprzestrzeni przyczyniło się do powstania nowych kanałów wymiany informacji, nowego środowiska prowadzenia dezinformacji, obszaru oddziaływania i rażenia obranych celów. Czynnikiem warunkującym zbudowanie zdolności sił zbrojnych do cyberwalki są także zapisy w dokumentach doktrynalnych. Ogólnoświatowy zasięg cyberdziałań wrogich podmiotów wymusił konieczność zbudowania przez NATO zdolności do interoperacyjnych przeciwdziałań z wykorzystaniem cyberprzestrzeni. To z kolei przyczyniło się do powstania charakterystycznej dla militarnego wymiaru cyberwalki konwencji terminologicznej.

2. Siły zbrojne cyberwalkę prowadzą w przestrzeni posiadającej specyficzne cechy, których nie posiadają pozostałe fizyczne domeny prowadzenia działań militarnych. Przestrzeń ta jest wypadkową przestrzeni informacyjnej (dane i informacje), przestrzeni utworzonej poprzez sieci i systemy teleinformatyczne (urządzenia komputerowe, oprogramowanie oraz przewodowe i bezprzewodowe kanały telekomunikacyjne). Podstawową cechą tej przestrzeni jest to, że posiada ogólnoświatowy zasięg i składa się ze wszystkich połączonych systemów komunikacyjnych, informatycznych i innych systemów elektronicznych, sieci i zawartych w nich danych, łącznie z tymi, które są odseparowane lub niezależne, a przetwarzają, przechowują lub przekazują dane. Przestrzeń determinująca prowadzenie cyberwalki przez siły zbrojne nazwana została cyberprzestrzenią. Klasą zagrożeń właściwych dla cyberprzestrzeni są cyberzagrożenia.

3. Cyberwalka jako militarny wymiar działań nie posiada jednoznacznej, uporządkowanej teorii. Podstawy teoretyczne sztuki wojennej oraz teorii działań militarnych są podstawami teoretycznymi cyberwalki prowadzonej przez siły zbrojne. Ze względu na techniczny wymiar również podstawy teoretyczne informatyki i telekomunikacji stanowią założenia dla cyberwalki. Podstawy prawne zarówno krajowe, jak międzynarodowe nie są jednoznaczne w obszarze cyberwalki i tylko częściowo ją regulują. W wielu przypadkach regulacją prawną pozostaje prawo karne. W czasie cyberwalki mogą być prowadzone działania śmiercionośne, nieśmiercionośne, kinetyczne lub niekinetyczne.

4. Głównym czynnikiem warunkującym skuteczność cyberwalki jako militarnego wymiaru działań jest stopnień osiągnięcia zamierzonego celu. Właściwa realizacja rażenia oraz manewru; organizacja wojsk i infrastruktury zwiększa skuteczność cyberwalki. Także czas, obszar operacyjnego zainteresowania oraz dane i informacje to elementy wpływające na skuteczność militarnych cyberdziałań. Zwiększenie skuteczności cyberwalki zapewnia również zdolność sił zbrojnych do działań we współczesnej przestrzeni walki w dziedzinie teleinformatyki. Istotną, charakterystyczną cechą cyberwalki jako militarnego wymiaru działań jest dezorganizowanie pracy sieci i systemów teleinformatycznych przeciwnika przy jednoczesnym zapewnieniu warunków ich efektywnego użycia przez wojska własne.

Skuteczność cyberwalki jako militarnego wymiaru działań zależy także od zabezpieczenia logistycznego działań prowadzonych z wykorzystaniem cyberprzestrzeni. Cyberwalka jest skuteczna, jeśli prowadzana jest przez siły zbrojne na każdym poziomie dowodzenia i szczeblu organizacyjnym przez wojska właściwe do tego rodzaju walki.

5. Zasilenia procesu dowodzenia cyberwalką danymi i informacjami rozpoznawczymi jest zadaniem cyberrozpoznania. Wykorzystując cyberbroń, siły zbrojne mogą prowadzić działania obronne i zaczepne, w tym przeprowadzać cyberataki. W czasie pokoju codzienną rutyną sił zbrojnych jest cyberochrona zasobów własnych. Dla zwiększenia przewagi nad przeciwnikiem stosowane jest cyberodstraszanie. Wyboru celów, nadania im priorytetów oraz doboru i realizacji odpowiedniego sposobu oddziaływania na te cele siły zbrojne dokonują w ramach procesu targetingu. Cyberdziałania nie ograniczają się jedynie do stacjonarnych sieci i systemów teleinformatycznych. Dla zachowania mobilności mogą być prowadzone w oparciu o spektrum elektromagnetyczne. Takie działania są działaniami cyberelektromagnetycznymi. Zwiększenie anonimowości i anonimizacji własnych cyberdziałań zapewnia cybermaskowanie.

6. Na przestrzeni lat SZ RP dostosowywały się do cyberzagrożeń pochodzących z otoczenia. Zmieniając swoje struktury organizacyjne, dostosowywały się do cyberochrony własnych sieci i systemów teleinformatycznych. Cyberataki przeprowadzane na infrastrukturę państwa (w tym RON) wymusiły utworzenie systemu reagowania na incydenty komputerowe. Budowanie zdolności do cyberdziałań przez wrogie podmioty przyczyniło się do sformowania struktur właściwych do działań, zarówno defensywnych, jak i ofensywnych. Potrzeba posiadania zdolności do przeciwdziałań w cyberprzestrzeni wymusiła utworzenie ośrodków szkoleniowych doskonalenia specjalistycznego, zreformowania wojskowego szkolnictwa wyższego w kierunku przygotowania stosownych kadr. Na zdolności SZ RP do cyberwalki ma również wpływ cyberdziałań prowadzonych przez Federację Rosyjską w regionie. Ich zakres nie jest ograniczony jedynie do Polski. Działalność podmiotów wrogich, pojawiające się coraz nowsze zagrożenia i wyzwania wymuszają zawiązywanie sojuszy, koalicji oraz zawierania dwu lub wielostronnych porozumień w zakresie cyberwalki. Siły zbrojne, aby być równoważnym partnerem dla sojuszników czy koalicjantów (wojsk sprzymierzonych) muszą rozwijać zdolność do interoperacyjnych cyberdziałań. W celu pozyskiwania jak największej ilości wartościowych danych i informacji rozpoznawczych o przeciwniku rozwijanie cyberrozpoznania staje się koniecznością. Zapewnienie cyberwojskom ochrony prawnej wymaga zmian w prawie (opracowanie kontratypów dla cyberwojsk).

Wyodrębnienie przedmiotu badań znacząco wpłynęło na dobór terminologii. Przyjęto, że terminologia, którą posługują się siły zbrojne w czasie prowadzenia działań w cyberprzestrzeni, pochodzi nie tylko z aktów prawnych, dokumentów normatywnych czy doktrynalnych, regulaminów lub instrukcji, ale również z beletrystyki, literatury naukowej, popularnonaukowej oraz żargonu. Uwzględniając, że „wiedza i system pojęć ewoluują wraz ze zmianami zachodzącymi we współczesnym świecie”[44] i „każda dziedzina nauki posiada swój specyficzny system pojęć, który sytuowany jest w układzie nadrzędnym i wpływa na aparat pojęciowy w danych dyscyplinach i specjalnościach naukowych”[45], podjęto się identyfikacji i ustalenia aparatu pojęciowego związanego z cyberwalką. Biorąc pod uwagę, że „system pojęć, podobnie jak otaczająca nas rzeczywistość, ulega ewolucji odpowiednio do przedmiotu, który jest definiowany”[46], przeprowadzono analizę używanej w piśmiennictwie terminologii związanej z cyberwalką. Jeżeli pojęcia nie były sprzeczne z wnioskowaniem wynikającym z dociekań naukowych, posłużono się nimi w niniejszej monografii. Jednak gdy mnogość, niespójność i niejednoznaczność niektórych terminów nie pozwoliła na uchwycenie jednoznaczności i spójności nazewnictwa oraz nadanemu mu znaczeniu, redefiniowano je lub wprowadzono nowe i podano ich definicje. Podczas tworzenia nowej definicji założono, że powinna być jednoznaczna, zrozumiała dla osób spoza dziedziny oraz stanowić punkt odniesienia dla ludzi zajmujących się przedmiotową dziedziną.

Rozwiązanie głównego problemu badawczego miało charakter jakościowy i wymagało specyficznego podejścia. Badania wykonane były na ograniczonej ilości danych. Ze względu na fakt, iż nauki o bezpieczeństwie korzystają z dorobku metodologicznego nauk społecznych, posłużono się aparaturą metodologiczną, stosowaną właśnie w naukach społecznych. Heterogeniczność zarówno przedmiotu badań, jak i obszaru spowodowała, że aby rozwiązać problem badawczy i zachować wysoką jakość prowadzonych badań i ograniczyć błąd pomiaru, badania przeprowadzono metodą triangulacji[47]. Główny problem badawczy zdeterminował zastosowanie triangulacji danych, teorii oraz metod.

Triangulacja danych polegała na zgromadzeniu danych z różnych źródeł. Zakres źródeł dostępnych do rozważań nad cyberwalką jest zróżnicowany. Obejmują one naukową literaturę przedmiotu, publikacje medialne, dokumenty urzędowe, instytucje edukacyjne i organizacje non-profit. Wiele treści zamieszonych było w Internecie, na rządowych stronach internetowych, stronach akademickich i innych serwisach. Dlatego też wiele materiałów wykorzystanych w niniejszej monografii pochodzi z zasobów Internetowych. Triangulacja teorii zastosowana została ze względu na niespójność terminologiczną w obszarze badawczym. W procesie badań, spośród wielu nieraz różnych definicji, wybrano najodpowiedniejsze rozwiązanie dla problemu badawczego. Triangulacja metod polegała na wybraniu i połączeniu najlepszych, najprzydatniejszych metod badawczych dla postawionego problemu badawczego, w celu maksymalizacji wyników badań[48].

Weryfikację głównej hipotezy badawczej dokonano w oparciu analizę i krytykę piśmiennictwa oraz krytyczną analizę literatury. Do rozwiązania głównego problemu badawczego wykorzystano również wyniki uzyskane z obserwacji, wywiadów skategoryzowanych oraz debaty przeprowadzonej w czasie Wojskowego Forum Cyberbezpiczeństwa. Krytyczna analizy literatury przedmiotu posłużyła zarówno do zweryfikowania wiedzy zastanej (ang. background knowledge) na temat cyberwalki jako militarnego wymiaru działań, jak i rozwiązania wygenerowanych, nowych problemów badawczych. Dzięki temu wyodrębniono związki, różnice oraz zależności badanego przedmiotu z istniejącym stanem wiedzy. Analiza i krytyka piśmiennictwa pozwoliły na wypełnienie luk informacyjnych i pogłębienie wiedzy w obszarze badań. W badaniach stosowano syntezę, która posłużyła do scalenia w nową całość zebranego i przeanalizowanego materiału badawczego. Metoda ta jako proces myślowy pozwoliła na złączenie uzyskanych z analizy wniosków i określenie, czym jest cyberwalka jako militarny wymiar działań oraz jakie czynniki ją warunkują. W badaniach posłużono się również wnioskowaniem (zawodnym) indukcyjnym, polegającym na zbieraniu skończonej, niezupełnej liczby obserwacji i na ich podstawie formułowaniu nowych twierdzeń, będących ogólną prawidłowością. Dzięki tej metodzie, na podstawie wyników badań sformułowano nieznane do tej pory twierdzenia. Ponadto wszystkie rozdziały oraz niniejsza monografia zakończone są efektem wnioskowania, czyli wnioskami. Abstrahowanie, będące operacją myślową, pozwoliło wyodrębnić i pominąć określone elementy przedmiotu badań, które uznano za wprawdzie istotne, ale drugorzędne, oraz uwzględniono inne elementy uznane za istotne. Znacząca, w celu identyfikacji cyberwalki jako militarnego wymiaru działań, była analogia bliska, polegająca na ustaleniu podobieństw i różnic między opisami cyberwalki w ogóle i jej elementów przedstawionymi przez innych badaczy. W celu zrozumienia wyjątkowości cyberdziałań (szczególnych przypadków), prowadzonych we współczesnych konfliktach, ich kontekstu i interakcji z innymi elementami (zakresu oddziaływania), a także cech charakterystycznych dla cyberprzestrzeni oraz wybranych rodzajów cyberdziałań w procesie poznawczym, posłużono się studium przypadku. W trakcie badań posłużono się także klasyfikowaniem jako operacją myślową oraz czynnością porządkującą materiał badawczy.

Ze względu na niedostatek literatury naukowej prezentującej tematykę poświęconą stricte cyberwalce jako militarnemu wymiarowi działań oraz potrzebę zidentyfikowania aparatu pojęciowego, desygnatów wybranych, istotnych terminów funkcjonujących w środowisku wojskowym, a także formalnych wytycznych i założeń warunkujących przedmiot badawczy, jako uzupełniające źródło w badaniach naukowych, wykorzystano także dokumenty urzędowe, takie jak: ustawy, strategie, doktryny, programy czy regulaminy. Treści owych dokumentów dostarczyły materiał badawczy, który w dążeniu do jak najdokładniejszego zrozumienia ich treści został poddany analizie i krytyce. Te zaś pozwoliły na sformułowanie wniosków na temat spójności i jednoznaczności aparatu pojęciowego zawartego w formalnych dokumentach oraz formalnych uwarunkowaniach przedmiotu badawczego. Dokumenty urzędowe posłużyły do pośredniej obserwacji cyberwalki jako militarnego wymiaru działań. Stanowiły materiał dostarczający danych do badania procesów zmian zachodzących w siłach zbrojnych mających na celu zbudowanie zdolności do cyberdziałań w wymiarze militarnym. Analiza i krytyka wybranych dokumentów urzędowych pozwoliły na opis normatywnych ram warunkujących cyberwalkę jako militarny wymiar działań. W czasie badań przyjęto, że cyberwalka prowadzona jest na trzech poziomach dowodzenia: taktycznym, operacyjnym i strategicznym.

Mając na uwadze, że cyberwalka posiada także społeczny charakter, podczas badań założono, że przedmiot badań posiada cechy dyspozycyjne, czyli takie, które nie są dostępne bezpośredniej obserwacji. Charakter diagnostyczny niniejszej monografii niejako wymusił opisową prezentację wyników badań.

W Akademii Marynarki Wojennej, w Gdyni, w październiku 2022 roku, zorganizowano Wojskowe Forum Cyberbezpieczeństwa, w trakcie którego za pomocą wywiadu skategoryzowanego weryfikowano wyniki badań nad cyberwalką. Uczestnicy spotkania (specjaliści kluczowych podmiotów SZ RP zajmujący się cyberbezpieczeństwem) omawiali w czasie debaty stan aktualny, wyzwania oraz perspektywy w zakresie zdolności sił zbrojnych do prowadzenia cyberwalki. Dyskusje, rozważania, wypowiedzi oraz wymiana zdań lub poglądów potwierdziły zasadność podjęcia wysiłku dociekań naukowych nad cyberwalką jako militarnym wymiarem działań.

Przyjęte metody badawcze zapewniły rozwiązanie przyjętego, głównego problemu badawczego oraz problemów szczegółowych i w efekcie wygenerowania.

Podejście systemowe do badań pozwoliło na ograniczenie badań do uznanych za interesujące elementów cyberwalki jako militarnego wymiaru działań. Abstrahowano od innych elementów, skupiając się jedynie na wyodrębnionych składowych. W czasie badań ograniczeniem było także piśmiennictwo. Zapoznawanie się na bieżąco z całą literaturą przedmiotu, w odniesieniu do każdego zagadnienia w obszarze badań, którym jest cyberwalka, było wręcz niewykonalne. Literatura przedmiotu była w badaniach naukowych tylko częściowo dostępna.

Istotnym założeniem badań naukowych było przeprowadzenie ich na takim poziomie szczegółowości, aby zakres nie dotyczył informacji niejawnych czy operacyjnych. Ze względu na jawność przeprowadzonych badań podstawowym wymogiem, który stanowił jednocześnie podstawowe ograniczenie w dostępie do wielu wartościowych informacji, było przestrzeganie Ustawy z 5 sierpnia 2010 r. o ochronie informacji niejawnych (Dz.U. 2010 nr 182, poz. 1228). Ze względu na niejawność niektórych aspektów cyberdziałań wyniki takich badań nie zostały zaprezentowane, a jawny charakter niniejszej monografii wymusił prezentację wyników badań niestanowiących ujawnienia danych i informacji niejawnych.

Układ niniejszej monografii odzwierciedla przyjęte, szczegółowe problemy badawcze. W poszczególnych podrozdziałach podjęto próbę ich rozwiązania. Każdy z nich przedmiot badań przedstawia z innej perspektywy. Książka składa się ze wstępu, sześciu spójnych logicznie i pojęciowo, jednak różnych w swej istocie rozdziałów, zakończenia i bibliografii. Rozdziały zakończone są wnioskami.

W pierwszym rozdziale – Uwarunkowania cyberwalki jako militarnego wymiaru działań – zaprezentowano wyniki dociekań naukowych na temat uwarunkowań cyberwalki jako militarnego wymiaru działań. Wykazano, że siły zbrojne są organizacją wojskową i z powodzeniem wpisują się w systemową interpretację organizacji, co pozwala działania sił zbrojnych postrzegać jako działania organizacji wojskowej i w konsekwencji cyberwalkę postrzegać jako militarny wymiar działań. Istotną częścią tego rozdziału jest, w oparciu o studium przypadku, uwidocznienie ewolucji cyberdziałań na przykładzie tych przeprowadzonych przez Rosję przeciwko Estonii w 2007, Gruzji w 2008 oraz Ukrainie w 2014 roku. Jawne źródła informacji ukształtowały przedstawione treści. Uwidoczniono, że wrogie działania wykorzystujące cyberprzestrzeń stanowią przyczynę do budowania przez siły zbrojne zdolności do cyberwalki. W oparciu o analizę i krytykę literatury oraz krytyczną analizę polskich oraz innych wybranych państw dokumentów urzędowych w kontekście działań militarnych, zidentyfikowano desygnaty istotnych z punktu widzenia rozwiązania pierwszego problemu szczegółowego. Rozdział pierwszy jest także identyfikacją konwencji terminologicznej warunkującej aparat pojęciowy w teorii i praktyce cyberwalki jako militarnego wymiaru działań. W tym miejscu niniejszej monografii zidentyfikowano gramatyczne zasady pisowni wyrazów zawierających przedrostek cyber-[49], wskazano jego jednoznaczne znaczenie oraz rolę konwencji terminologicznej dla sprawności interoperacyjnych działań militarnych wykorzystujących cyberprzestrzeń.

W rozdziale drugim – Przestrzeń cyberwalki – wskazano cechy charakterystyczne przestrzeni determinującej prowadzenie cyberwalki przez siły zbrojne. Rozdział ten poświęcony jest wynikom identyfikacji przestrzeni cyberwalki prowadzonej przez siły zbrojne. W kontekście przestrzeni prowadzenia cyberwalki jako działań militarnych w pierwszej kolejności zidentyfikowano teatr, teatr wojny, teatr działań wojennych oraz teatr operacji. Następnie szczegółowo omówiono i wskazano desygnat cyberprzestrzeni oraz cyberśrodowiska. Uwidoczniono znaczenie we współczesnej przestrzeni walki zwirtualizowanej rzeczywistości, pozornej inteligencji[50] oraz uczenia maszynowego. Omówiono charakterystykę cyberprzestrzeni jako przestrzeni walki. W oparciu o analizę dokumentów doktrynalnych i strategicznych innych państw, jako uzupełnienie, zaprezentowano wybrane poglądy na temat cyberprzestrzeni. Znaczną część tego rozdziału poświęcono na teoretyczne aspekty cyberzagrożeń w świetle funkcjonowania sił zbrojnych w cyberprzestrzeni. W tym miejscu monografii zaprezentowano taksonomie cyberzagrożeń. Omówiono wewnętrzne i zewnętrzne cyberzagrożenia zarówno dla sieci i systemów teleinformatycznych resortu obrony narodowej, jak i sił zbrojnych.

W rozdziale trzecim – Podstawy teoretyczne cyberwalki – zaprezentowano wyniki badań skupionych na określeniu podstaw teoretycznych cyberwalki jako militarnego wymiaru działań. W oparciu o wyniki badań własnych przedstawiono podstawy teoretyczne cyberwalki jako militarnego wymiaru działań. Uwypuklono jej wielopoziomowość i wieloaspektowość. Opisano wybrane ramy analityczne przydatne w procesach informacyjnych cyberwalki jako militarnego wymiaru działań. Zidentyfikowano desygnat przeciwnika. Pokazano operacyjne kierunki wykorzystywania robotów we współczesnej przestrzeni walki. Zdefiniowano cyberinformacyjne przygotowanie przestrzeni walki. W kontekście uwarunkowań i ograniczeń zarówno przepisów prawa krajowego, jak i międzynarodowego zaprezentowano cyberwalkę w świetle Międzynarodowego Prawa Humanitarnego Konfliktów Zbrojnych.

W czwartym rozdziale – Uwarunkowania skuteczności cyberwalki jako militarnego wymiaru działań – zaprezentowano efekty poznawcze uwarunkowań właściwych skuteczności cyberwalki jako militarnego wymiaru działań. Na podstawie wyników własnych badań naukowych scharakteryzowano cyberwalkę jako militarny wymiar działań. Opisano podstawy teoretyczne skuteczności cyberwalki, cyberrozpoznania, przeciwdziałania, obrony elektronicznej oraz znaczenie logistyki w cyberwalce. Przedstawiono teorię zakłóceń radiowych, mających wpływ na bezprzewodową transmisję danych. Zaprezentowano także czynniki cyberwalki jako militarnego wymiaru działań z podziałem na czynniki pierwotne i wtórne. Scharakteryzowano cyberwojska oraz podstawowe zasady ich użycia. Przedstawiono taksonomie zdarzeń, ataków i incydentów.

Piąty rozdział – Zasadnicze rodzaje działań sił zbrojnych w cyberwalce – zaprezentowano wyniki badań naukowych zrealizowanych w zakresie zasadniczych rodzajów działań sił zbrojnych w cyberwalce. W tym miejscu monografii uwidoczniono różnice między cyberrozpoznaniem a rozpoznaniem cyberzagrożeń. Przybliżono cykl rozpoznawczy, zadania cyberrozpoznania oraz podstawy teoretyczne źródeł danych i informacji rozpoznawczych. Zwrócono uwagę na znaczenie eksploracji danych w cyberrozpoznaniu. Na podstawie teorii taktyki zaprezentowano cyberdziałania obronne i zaczepne w cyberwalce jako militarnym wymiarze działań. Identyfikując szereg zagadnień związanych z samą cyberprzestrzenią, wyodrębniono jedenaście wymagań dotyczących cyberodstraszania. Opisano teoretyczne aspekty cyberbroni, podstawy cyberataku w kontekście ataku zbrojnego oraz proces targetingu w cyberwalce. Zaprezentowano także teorię działań cyberelektromagnetycznych. Rozdział zakończono prezentacją wyników badań nad cybermaskowaniem.

Szósty rozdział – Wpływ otoczenia na zdolność sił zbrojnych do prowadzenia cyberwalki – zidentyfikowano, jak na zdolności sił zbrojnych do prowadzenia cyberwalki wpływa otoczenie. Ostatni rozdział poświęcony został prezentacji wyników badań nad ewolucją zdolności SZ RP, od cyberochrony po zdolność do cyberdziałań ofensywnych. W rozdziale tym opisano także rosyjski punkt widzenia na cyberdziałania, co ma niebagatelne znaczenie w kontekście osiągania zdolności do cyberwalki jako militarnego wymiaru działań. Na koniec zaprezentowano wyniki dociekań naukowych nad interoperacyjnością w cyberwalce jako militarnym rodzajem działań.

Niniejsza monografia zawiera teorię cyberwalki, która stanowi wkład wiedzy o cyberwalce jako militarnym wymiarze działań do teorii nauk o bezpieczeństwie, a szczególnie w obszarze sztuki wojennej. Jest syntetyczną prezentacją dociekań naukowych na temat cyberwalki jako militarnego wymiaru działań. W jak najprostszy sposób opisuje zagadnienia z nią związane i zawiera tylko te pojęcia, które są rzeczywiście niezbędne. Terminy i pojęcia zaprezentowane w monografii dają możliwość tworzenia teorii szczegółowych, zgodnych ze znanymi faktami. Jednocześnie dzięki swojemu utylitarnemu charakterowi niniejsza monografia oferuje uporządkowaną teorię, która może być wykorzystana w działaniach zarówno tych żołnierzy, którzy rozumieją specyfikę cyberwalki, jak i tych, którzy nie rozumieją istoty działań militarnych, wykorzystujących cyberprzestrzeń, ale poszukują źródeł wiedzy. Treści zawarte w monografii mogą posłużyć poszerzaniu i porządkowaniu wiedzy dotyczącej teorii i praktyki badanego problemu do procesu profesjonalnego przygotowania personelu sił zbrojnych. Mogą być wykorzystane również przez osoby, które nie są związane z wojskowością, a zajmują się cyberwalką jako militarnym wymiarem działań, lub te, które chcą poznać ten wycinek rzeczywistości. Zbudowana teoria cyberwalki jako militarnego wymiaru działań może być wykorzystana do rozwiązań praktycznych. Można będzie ją wykorzystać w zbudowaniu zwirtualizowanej przestrzeni walki, która umożliwi prowadzenie symulowanej cyberwalki jako działań militarnych. Uzyskane wyniki badań stanowią podwaliny pod redukcję barier wynikających z niejednoznaczności desygnatów zarówno cyberwalki, jak i składowych ją tworzących.

Ze względu na rozległość, interdyscyplinarność oraz dynamiczną zmienność obszar badań przedstawiony w niniejszej monografii będzie w przyszłości poddany kolejnym badaniom naukowym z uwzględnieniem różnych perspektyw problemu badawczego, a teoria cyberwalki jako militarnego wymiaru działań rozwijana w dalszych dociekaniach naukowych. Autor niniejszej książki żywi nadzieję, że wyodrębniony przez niego przedmiot badań znajdzie się w obszarze zainteresowań badawczych innych naukowców, którzy podejmą wysiłek badawczy rozwijający teorię cyberwalki jako militarnego wymiaru działań.

***

W czasie pisania niniejszej monografii spotkałem się z życzliwością, wsparciem i zrozumieniem wielu osób. Wszystkim tym, którzy poprzez trafne uwagi, cenne wskazówki, konstruktywną krytykę oraz szczerą pomoc przyczynili się do kształtu niniejszej książki bardzo dziękuję. Serdeczne podziękowania kieruję w stronę moich przyjaciół z Akademii Marynarki Wojennej w Gdyni, w szczególności Wydziału Dowodzenia i Operacji Morskich oraz Morskiego Centrum Cyberbezpieczeństwa, którzy zapewnili mi sprzyjające warunki do realizacji osobistych zamierzeń naukowych. Szczególne i bardzo gorące podziękowania kieruję do mojej żony Olgi, która z wyjątkową wyrozumiałością i cierpliwością wspierała mnie w trudzie tworzenia tej monografii.

1

Uwarunkowania cyberwalki jako militarnego wymiaru działań

Wytworzenie przez człowieka komputerów oraz urządzeń komputerowych, ułożenie ich w sieci, a także skonstruowanie systemów komputerowych spowodowało powstanie nowej sfery funkcjonowania społeczeństw. Tempo technicznych i technologicznych zmian przyczyniło się do tego, że obecnie mamy do czynienia już nie tylko z sieciami i systemami komputerowymi, ale teleinformatycznymi. Ich powszechność i dostępność stworzyły warunki do kooperacji tak pozytywnej, jak i negatywnej dla indywidualnych lub zespołowych podmiotów. Utworzona przestrzeń (cyberprzestrzeń) stała się jednocześnie odrębną przestrzenią prowadzenia walki przez siły zbrojne, jak i składową współczesnej przestrzeni prowadzenia operacji militarnych, przez co zwiększyła jej złożoność.

W 2000 roku Chiny utworzyły strategiczną jednostkę IW (którą amerykańscy obserwatorzy nazwali „Net Force”, przeznaczoną do prowadzenia walki poprzez sieci komputerowe w celu manipulowania systemami informacyjnymi przeciwnika w zakresie dostaw części zamiennych do systemów kierowania ogniem i naprowadzania). Armia Ludowo-Wyzwoleńcza (ang. Peopl’s Liberation Army, skrót PLA) ogłosiła 20 lipca 2010 roku, że utworzyła „Bazę Ochrony Informacji” w ramach Departamentu Sztabu Generalnego. Jest to prawdopodobnie Centrum obrony sieci komputerowych lub Centrum operacji bezpieczeństwa komputerowego[51]. W źródłach internetowych, od czasu wojny z Hezbollahem w 2006 roku, kiedy cyberwojna była częścią konfliktu, Izrael przywiązuje coraz większą wagę do cybertaktyki[52].

Richard Clarke[53] w udzielonym 18 marca 2003 roku wywiadzie zauważył, że członkowie Al-Kaidy zdobywają umiejętności w zakresie zdolności do prowadzenia cyberwalki, co jest bardzo niepokojące w połączeniu z faktem, iż szukają w sieci narzędzi hakerskich. Czemu dowodzi analiza przejętych ich komputerów. A to może oznaczać, że Al-Kaida próbuje rozwinąć rodzimą zdolność do prowadzenia cyberwalki. Zatem pewnego dnia możemy zobaczyć Al-Kaidę, używającą cyberprzestrzeni jako narzędzia do atakowania infrastruktury – nie za pomocą bomb, ale za pomocą bajtów[54].

Zatem, zgodnie z założeniami badawczymi przedstawionymi w niniejszej monografii, dążąc do rozpoznania przedmiotu badań we współczesnych konfliktach oraz określenia jego tożsamości, w pierwszej kolejności celowa stała się identyfikacja sił zbrojnych jako organizacji wojskowej prowadzącej działania militarne w cyberprzestrzeni, następnie cyberwalki jako działań militarnych w ujęciu historycznym oraz określenie jednoznacznej terminologii. Dla ujednoznacznia desygnatu działań przyjęto, że działać to tyle co, „zmieniać rzeczywistość, w sposób mniej lub bardziej świadomy; to zmierzać do określonego celu w danych warunkach przy pomocy właściwych środków po to, by dojść od warunków istniejących do warunków odpowiadających przyjętemu celowi; to włączyć w rzeczywistość czynniki, które mają ten skutek, że się przechodzi od układu podlegającego wyznaczeniu warunków początkowych do układu określonych warunków końcowych. Działanie (…) wymaga przeto trojakiego wyznaczenia: 1. Wyznaczenia celu, 2. Wyznaczenia warunków należących do rzeczywistości, 3. Wyznaczenia środków przystosowanych zarówno do zamierzonego celu, jak też do istniejącej rzeczywistości”[55]. Zatem cel, warunki i środki tworzą trzy człony działalności praktycznej.

1.1. Siły Zbrojne jako organizacja wojskowa

Praktyka wskazuje, że funkcjonowanie sił zbrojnych w otaczającym je środowisku wspomagają sprzężone ze sobą i współzależne sieci teleinformatyczne, które dzięki tej cesze narażone są na cyberataki. Im bardziej organizacja uzależnia się od teleinformatyki, tym dotkliwsze dla niej mogą być skutki ataków skierowanych przeciwko sieciom lub systemom teleinformatycznym. Ludzie dążąc do zwiększenia własnego bezpieczeństwa i skuteczności swoich działań, łączą się w określone grupy, przez co tworzą organizacje. Dla osiągnięcia założonych celów, realizacji przyjętych lub powierzonych zadań i funkcji rozwijają je i doskonalą w interakcji z otoczeniem. Przedmiot badań opisany w niniejszej monografii zdeterminował skupienie się jedynie na działaniach organizacji wojskowej.

Etymologicznie termin organizacja wywodzi się z języka greckiego i pochodzi od słowa organizo, co oznacza narzędzie, tworzenie uporządkowanych, harmonijnych całości.

Dla ujednolicenia terminologii, określenia wymagało pojęcie organizacji. W teorii organizacji i zarządzania termin organizacja jest wieloznaczny i interpretowany zależnie od kontekstu. „Sposób definiowania organizacji, …, jest zależny od paradygmatu, który został przyjęty przez badacza. Niektóre definicje przystają do jednego paradygmatu, lecz nie przystają do innego”[56].

W polskiej literaturze przedmiotu upowszechniła się definicja[57] znakomitego polskiego prakseologa, logika, filozofa i reisty (łac. res – rzecz) – dla którego najistotniejszą rolę odgrywają rzeczy, reszta jest tylko pochodną wynikającą z bytu tychże – Tadeusza Kotarbińskiego, według której organizacją jest „(…) w ogóle pewien rodzaj całości ze względu na stosunek do niej jej własnych elementów, mianowicie taką całość, której wszystkie składniki współprzyczyniają się do powodzenia całości”[58].

W teorii organizacji i zarządzania zakorzenił się trójpodział znaczeniowy terminu organizacja: Nadane zostały temu słowu znaczenia: atrybutowe, rzeczowe i czynnościowe[59]. Dwa pierwsze nazwano rezultatowym[60].

Organizacja – znaczenie atrybutowe

Znaczenie atrybutowe nadaje słowu organizacja kontekst rezultatu zorganizowania. Struktura organizacyjna poprzez relacje między elementami systemu odzwierciedla sposób wzajemnego powiązania tych elementów. Używając atrybutowego znaczenia, mówimy, że organizacja przedsiębiorstwa jest dobra lub zła, organizacja pracy wymaga zmian lub nie.

Organizacja – znaczenie czynnościowe

Organizacja w znaczeniu czynnościowym oznacza organizowanie. Ricky W. Griffin podaje, że organizowanie to „logiczne grupowanie działań i zasobów”[61], jednocześnie zauważa, iż organizowanie to „decydowanie o najlepszym grupowaniu działań i zasobów organizacji”[62]. Podejście to pozwala zaliczyć organizację do kategorii zdarzeń czyniących rzeczywistość dynamiczną. Spojrzenie to jest odmienne od reizmu. Nosi ono miano eventyzmu (ang. event – zdarzenie). Determinantem znaczenia czynnościowego organizacji jest czas. Tadeusz Pszczołowski zauważył, że zdarzeniem jest „…coś, co się z rzeczą dzieje. Dzieje się zaś zawsze, bo samo trwanie w czasie jest zdarzeniem”[63]. Czynnościowe znaczenie organizacji odnosi się do, jak sama nazwa wskazuje, czynności organizowania. Organizacja w ujęciu czynnościowym nazywana jest procesem informacyjnym[64].

Organizacja – znaczenie rzeczowe

Organizacja w znaczeniu rzeczowym jest grupą „ludzi, którzy współpracują ze sobą w sposób uporządkowany i skoordynowany, aby osiągnąć pewien zestaw celów”[65]. Tak przyjęte kryterium rysuje organizację jako składową wielu powiązanych ze sobą elementów. Zbiór ten tworzą ludzie wyposażeni w przedmioty, procedury, oprogramowanie, a czasem zwierzęta. Elementy organizacji posiadają charakterystyczne dla nich cechy. Dlatego nie rozłącza się elementu od jego cechy. Przyjmuje się, że elementy wraz ze swoją cechą tworzą spójną całość. Jan Zieleniewski zaproponował, aby organizację w znaczeniu rzeczowym nazwać „rzeczami zorganizowanymi”[66].

Według Jarosława Wołejszo definicję Russella Lincolna Ackoffa określającą, że „(…) organizacja jest systemem zachowującym się rozmyślnie, posiadającym przynajmniej dwa podsystemy zachowujące się także rozmyślnie i mające wspólne zamierzenia (cele), które zmuszają do wprowadzenia podziału pracy, a systemy: informacyjny i komunikacyjny, umożliwiają interakcję między względnie autonomicznymi podsystemami, przy czym przynajmniej jeden z podsystemów pełni funkcje regulacyjno-sterujące w systemie (…)”[67] można uznać za reprezentatywną dla systemowej interpretacji organizacji.

W celu dokonania, w kontekście przedmiotu badawczego, systemowej interpretacji organizacji, zasadnym stało się określenie, czym jest system. Dla uporządkowania aparatu pojęciowego ustalono, że system to:

oparta o wspólne działanie całość, złożona z elementów będących jej zasobami, połączonych ze sobą oraz z otoczeniem stosunkami, tworzącymi swoistą strukturę, realizująca w sposób celowy określone zadania. Zasoby tworzą tę całość w sposób synergiczny.

Systemowa interpretacja organizacji pozwala wyodrębnić z niej elementy będące jej zasobami. Zalicza się do nich ludzi oraz inne rzeczy, których wprowadzanie do procesu działania może się przyczynić do osiągnięcia celu[68]. Tworzywa, pomieszczenia, narzędzia, rozumiane jako przedmioty, urządzenia techniczne, procedury, normatywy prawne, przepisy, oprogramowanie, a także informacja czy energia tworzą potencjalne zasoby organizacji. Ponadto do zasobów organizacji zaliczane są również relacje, zdarzenia i procesy.

Powyższy pogląd na organizacje pozwala zidentyfikować relacje, które łączą wzajemnie ze sobą zasoby wewnątrz organizacji oraz ze środowiskiem zewnętrznym. Przy podobnych zasobach relacje tworzą strukturę, która wyróżnia jedne organizacje od innych. Cel i zadania powierzone organizacji pozwolą na identyfikację zachodzących w niej procesów informacyjnych oraz ich funkcji. Synergiczność pozwala spojrzeć na organizację jako całość złożoną z elementów współpracujących ze sobą, a nie działanie każdego z osobna.

Wnioskowanie indukcyjne wykazało, że cechą charakterystyczną cyberwalki rozumiaej jako militarny wymiar działań jest to, że może być traktowana jako system działania będący systemem niematerialnym[69], ale rzeczywistym, w którym personel prowadzący cyberwalkę za pomocą wielu różnorodnych metod i zasobów realizuje zamierzone cele działania. Wobec powyższego, cyberwalka jako militarny wymiar działań:

• realizuje celowe działanie;

• jest współużyteczna z innymi systemami;

• składa się z innych systemów;

• stwarza warunki działania sobie i innym systemom, będąc zabezpieczana zarówno przez siebie, jak i przez inne systemy;

• zmienia się i doskonali, czyli jest systemem rozwijającym się;

• trwa w czasie i ma skończoną trwałość;

• zużywa się i wymaga odnowy[70].

Dla określenia, czym jest organizacja wojskowa, przyjęto w oparciu o dorobek naukowy Marka Wrzoska, który określił, że organizacją wojskową są siły zbrojne[71]. Z łatwością można zatem zauważyć, że siły zbrojne z powodzeniem, jako organizacja wojskowa, wpisują się w systemową interpretację organizacji Russella Lincolna Ackoffa. Ilekroć w niniejszej monografii będzie mowa o działaniach sił zbrojnych, należy mieć na względzie, że reguła ta dotyczy sił zbrojnych jako organizacji wojskowej.

Przypisy

[1] http://swamivishwanandapl.blogspot.com/2009/10/slepcow-i-son_26.html, dostęp: 28.08.2022 r.

[2] W niniejszej monografii stwierdzenie działania z wykorzystaniem cyberprzestrzeni oznacza działania realizowane w cyberprzestrzeni lub poprzez cyberprzestrzeń.

[3] M. Kempisty (red.), Mały słownik cybernetyczny, Wiedza Powszechna, Warszawa 1973, s. 65.

[4] W. Kopaliński (red.), Słownik wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych, Wydanie XVII, Państwowe Wydawnictwo „Wiedza Powszechna”, Warszawa 1989, s. 102.

[5] Tamże, s. 102.

[6] Korzystając z dorobku naukowego Marka Wrzoska przyjęto, że w ogólnym ujęciu organizacja wojskowa to siły zbrojne. Źródło: M. Wrzosek, Wiedza w zarządzaniu organizacją wojskową, Organizacja i zarządzanie, Nr 4(12)/2010, s. 99.

[7] Pojęcie skuteczności szczegółowo omówiono w podrozdziale 4.1. niniejszej monografii.

[8] W niniejszej monografii używany będzie termin przestrzeń walki. Inne terminy np.: pole walki użyte będą, wówczas, gdy wyniknie to z kontekstu.

[9] http://sjp.pwn.pl/slowniki/teleinformatyka.html, dostęp: 03.02.2020 r.

[10] Szerzej teatr i inne, związane z nim obszary prowadzenia działań militarnych, opisano podrozdziale 2.1. niniejszej monografii.

[11] Znaczenie terminu system teleinformatyczny podano w podrozdziale 4.2 niniejszej monografii.

[12] R. Janczewski, Efektywność a skuteczność w walce elektronicznej, Przegląd Wojsk Lądowych, Nr 01(055)/2012, s. 17–23.

[13] R. Janczewski, Walka w cyberprzestrzeni, Przegląd Sił Zbrojnych, Nr 01/2018, s.119.

[14] Angielski skrótowiec ICT szczegółowo omówiono w podrozdziale 2.1. niniejszej monografii.

[15] DEVCOM jest skrótem od Combat Capabilities Development Command, co oznacza Dowództwo Rozwoju Zdolności Bojowych, źródło: https://c5isr.ccdc.army.mil/inside_c5isr_center/history/, dostęp: 15.09.2022 r.

[16] Aberdeen Proving Ground jest uznawane za jedno z najważniejszych na świecie ośrodków badawczo-rozwojowych, testujących i oceniających broń i sprzęt wojskowy oraz wspiera najlepsze zespoły wojskowych i cywilnych naukowców, inżynierów, techników oraz administratorów, https://c5isr.ccdc.army.mil/inside_c5isr_center/, dostęp: 15.09.2022 r.

[17] https://c5isr.ccdc.army.mil/inside_c5isr_center/, dostęp: 15.09.2022 r.

[18] T. Surwiłło, Interoperacyjność systemów wspomagania dowodzenia z NATO FAS, [w:] M. Marczyk R. Janczewski, B. Terebiński, Militarne aspekty cyberbezpieczeństwa państwa w czasie działań hybrydowych przeciwko RP, Akademia Sztuki Wojennej, Warszawa 2020, s. 114.

[19] Słownik języka polskiego, t. RZ, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1996, s. 934.

[20] L. Drabik i inni, Słownik języka polskiego PWN, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2011, s. 1305.

[21] Słownik języka polskiego, t. AK, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1996, s. 655.

[22] L. Drabik i inni, Słownik języka polskiego PWN, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2011, s. 245.

[23] R. Janczewski, Procesy informacyjne w rozpoznaniu elektronicznym Wojsk Lądowych Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej, Akademia Sztuki Wojennej, Warszawa 2019, s. 95.

[24] Cyberrozpoznanie szczegółowo omówione zostało w podrozdziale 5.1. niniejszej monografii.

[25] W kanale transmisyjnym oprócz sygnału użytecznego jest również transmitowany sygnał nadmiarowy (ang. redundant signal). Owa redundancja może odnosić się zarówno do nadmiaru zbędnego lub szkodliwego, jak i do pożądanego zabezpieczenia przesyłanego sygnału. Dobrze zorganizowany proces informacyjny musi potrafić poradzić sobie z sygnałem nadmiarowym.

[26] S. Koziej, Teoria sztuki wojennej, Bellona, Warszawa 1993, s. 15.

[27] Tamże, s. 17.

[28] Stan na 31.01.2020 roku, źródło: https://www.gov.pl/web/obrona-narodowa/f-35-dla-polski.

[29] Liang Qiao and Xiangsui Wang, Unrestricted Warfare, c4i.org, (February 1999), http://www.c4i.org/unrestricted.pdf, dostęp: 08.09.2022 r.

[30] W oparciu o przekonania zawarte w S. Amsterdamski, Nauka a porządek świata, PWN, Warszawa 1985, s. 52.

[31] Organizacja Traktatu Północnoatlantyckiego (ang. North Atlantic Treaty Organization, skrót NATO; fr. Organisation du traité de l’Atlantique nord, skrót OTAN, także Sojusz Północnoatlantycki, źródło: R. Kupiecki, Organizacja Traktatu Północnoatlantyckiego, Ministerstwo Spraw Zagranicznych, Warszawa 2016, s. 5, 6.

[32] Doktryna cyberbezpieczeństwa Rzeczypospolitej Polskiej 2015, Warszawa 2015, s. 19.

[33] Tamże, s.20.

[34] Strategia Cyberbezpieczeństwa Rzeczypospolitej Polskiej na lata 2019–2024 (Uchwała nr 125 Rady Ministrów z dnia 22 października 2019 r. w sprawie Strategii Cyberbezpieczeństwa Rzeczypospolitej Polskiej na lata 2019–2024), s. 19.

[35] Strategia Bezpieczeństwa Narodowego Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 2020, s. 20.

[36] Strategia Bezpieczeństwa Narodowego Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 2020, s. 19.

[37] J. Konieczny, Cybernetyka walki, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1970, s. 19.

[38] W. Kopaliński (red.), Słownik wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych, Wydanie XVII, Państwowe Wydawnictwo „Wiedza Powszechna”, Warszawa 1989, s. 212.

[39] L. Drabik i inni, Słownik języka polskiego PWN, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2011,s. 261.

[40] M. Pelc, Elementy metodologii badań naukowych, AON, Warszawa 2012, s. 40.

[41] Etymologicznie weryfikacja pochodzi od łacińskiego słowa verus, czyli prawdziwy i leksykalnie oznacza sprawdzenie, kontrolę zgodności z prawdą. Zob. W. Kopaliński (red.), Słownik wyrazów obcych…, wyd. cyt., s. 545.

[42] M. Cieślarczyk, Metody, techniki i narzędzia badawcze oraz elementy statystyki stosowane w pracach magisterskich i doktorskich, AON, Warszawa 2006, s. 29.

[43] C. Frankfort-Nachmias, D. Nachmias, Metody badawcze w naukach społecznych, Zysk i S-ka Wydawnictwo s. c., Poznań 2011, s. 79.

[44] B. Wiśniewski (red.), Bezpieczeństwo w teorii i badaniach naukowych, Wydawnictwo Wyższej Szkoły Policji w Szczytnie, Szczytno 2018, s. 160.

[45] Tamże.

[46] Tamże, s. 161.

[47] Triangulacja – metoda badawcza stosowana w naukach o obronności, zapewnia wyższą jakość prowadzonych badań i ogranicza błąd pomiaru. Polega na zbieraniu, opracowywaniu, analizie i interpretacji danych za pomocą trzech lub więcej metod lub technik badawczych, a następnie porównywaniu i łączeniu wyników. Triangulacja może być traktowana jako alternatywa dla tradycyjnych kryteriów jakości badań, w szczególności w badaniach o charakterze jakościowym. Źródło: R. Janczewski, Triangulacja jako metoda badawcza w naukach o obronności, „Obronność Zeszyty Naukowe”, nr 2(6)/2013, s. 49.

[48] Por. Tamże, s. 53–54.

[49] W niniejszej monografii zapis cyber- oznacza prefix cyber-.

[50] Szerzej o pozornej inteligencji w podrozdziale 3.1. niniejszej monografii.

[51] D. Ball, China’s Cyber Warfare Capabilities, Security Challenges, Vol. 7, No. 2 (Winter 2011), s. 81.

[52] https://www.military.com/defensetech/2010/02/11/israel-adds-cyber-attack-to-idf, dostęp: 30.09.2022 r.

[53] Richard Clarke od października 2001 r. do marca 2003 r. kierując Prezydenckim Komitetem Doradczym ds. Infrastruktury Krytycznej był doradcą Georga H. W. Busha ds. cyberbezpieczeństwa

[54] https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/cyberwar/interviews/clarke.html, dostęp: 30.08.2022 r.

[55] T. Kotarbiński, Traktat o dobrej robocie, Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, Wrocław 1982, s. 19.

[56] M. Kostera, Antropologia organizacji. Metodologia badań terenowych, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2003, s. 68.

[57] Por.: J. Zieleniewski, Organizacja i zarządzanie, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1981, s. 274; T. Pszczołowski, Organizacja od dołu do góry, Wiedza Powszechna,Warszawa 1982, s. 22; J. Wołejszo, Zarządzanie zmianą w organizacji wojskowej, Akademia Obrony Narodowej, Warszawa 2006, s. 16; B. Kożuch, Nauka o organizacji, CeDeWu.pl Wydawnictwa Fachowe, Warszawa 2009, s. 80.

[58] T. Kotarbiński, Traktat o dobrej robocie, Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, Wrocław 1973, s. 74.

[59] Por.: T. Kotarbiński, Traktat o dobrej robocie, Ossolineum, Wrocław 1973, s. 74–75; J. Zieleniewski, Organizacja i zarządzanie, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1981, s. 270–271; T. Pszczołowski, Organizacja od dołu do góry, Wiedza Powszechna, Warszawa 1982, s. 22–23; B. Kożuch, Nauka o organizacji, CeDeWu.pl Wydawnictwa Fachowe, Warszawa 2009, s. 79–81.

[60] Por.: T. Kotarbiński, Traktat…, wyd. cyt., s.74; J. Zieleniewski, Organizacja…, wyd. cyt., Warszawa 1981, s. 270–271.

[61] R. W. Griffin, Podstawy zarządzania organizacjami, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2004, s. 11.

[62] Tamże, s. 343.

[63] T. Pszczołowski, Organizacja…, wyd. cyt., Warszawa 1982, s. 18.

[64] B. Kożuch, Nauka o organizacji, CeDeWu.pl Wydawnictwa Fachowe, Warszawa 2009, s. 79.

[65] R. W. Griffin, Podstawy zarządzania organizacjami, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2004, s. 5.

[66] J. Zieleniewski, Organizacja i zarządzanie, PWN, Warszawa 1981, s. 271.

[67] J. Wołejszo, Zarządzanie…, wyd. cyt., Warszawa 2006, s. 19.

[68] J. Zieleniewski, Organizacja i zarządzanie, PWN, Warszawa 1981, s. 184.

[69] Niematerialny, czyli nie dotyczący materii – substancji tworzącej wszechświat, nie będący materią. Por., Słownik języka polskiego, PWN, Warszawa, 2011, s. 506.

[70] Por., P. Sienkiewicz, Inżynieria systemów, MON, Warszawa 1983, s. 38.

[71] M. Wrzosek, Wiedza w zarządzaniu organizacją wojskową. Organizacja i zarządzanie, Kwartalnik Naukowy, 2010, Nr 4 (12), s. 99.