Paweł Piotr Nowak

Biologika Sukcesji Pokoleniowej

Sezon 4.

Prawne i podatkowe aspekty sukcesji

Wszelkie prawa zastrzeżone. Nieautoryzowane rozpowszechnianie całości lub fragmentu niniejszej publikacji w jakiejkolwiek postaci jest zabronione. Wykonywanie kopii metodą kserograficzną, fotograficzną, a także kopiowanie książki na nośniku filmowym, magnetycznym lub innym powoduje naruszenie praw autorskich niniejszej publikacji.

Wszystkie znaki występujące w tekście są zastrzeżonymi znakami firmowymi bądź towarowymi ich właścicieli.

Autor oraz wydawca dołożyli wszelkich starań, by zawarte w tej książce informacje były kompletne i rzetelne. Nie biorą jednak żadnej odpowiedzialności ani za ich wykorzystanie, ani za związane z tym ewentualne naruszenie praw patentowych lub autorskich. Autor oraz wydawca nie ponoszą również żadnej odpowiedzialności za ewentualne szkody wynikłe z wykorzystania informacji zawartych w książce.

Redaktor prowadzący: Barbara Gancarz-Wójcicka
Redakcja: Jakub Łobocki
Korekta językowa: Natalia Kostka
Ilustracje: 123rf.com, istockphoto.com, pixabay.com, unsplash.com, archiwum autora

Helion S.A.
ul. Kościuszki 1c, 44-100 Gliwice
tel. 32 230 98 63
e-mail: onepress@onepress.pl
WWW: https://onepress.pl (księgarnia internetowa, katalog książek)

Drogi Czytelniku!
Jeżeli chcesz ocenić tę książkę, zajrzyj pod adres
https://onepress.pl/user/opinie?biosu4_ebook
Możesz tam wpisać swoje uwagi, spostrzeżenia, recenzję.

ISBN: 978-83-289-2905-0

Copyright © Paweł Piotr Nowak 2025

- Kup w wersji papierowej

- Poleć książkę na Facebook.com

- Oceń książkę

- Księgarnia internetowa

- Lubię to! » Nasza społeczność

Istni

WPROWADZENIE

MIĘDZY BIOLOGIĄ A PRAWEM

Biologiczne podejście do zagadnienia Sukcesji pokoleniowej skupia się przede wszystkim na wnikliwej analizie relacji rodzinnych, ze szczególnym uwzględnieniem relacji emocjonalnych. Takie ujęcie Sukcesji pokoleniowej nie może jednak nie uwzględniać zarazem fundamentów prawnych oraz systemów podatkowych, które mogą wspierać bądź utrudniać skomplikowany proces Sukcesji. To z kolei wywiera ogromny wpływ na opisany w poprzednim sezonie kontekst Terytorium w Sukcesji i jego atrybuty.

Zwierzę poruszające się obszarze naturalnego środowiska przyrodniczego nie zważa na to, że przekracza wytyczone przez człowieka granice regionów, krajów czy kontynentów. Dzikie zwierzęta nie potrzebują paszportów ani innych dokumentów, aby swobodnie się przemieszczać. To gatunek ludzki na przestrzeni tysiącleci poprzez współzawodnictwo, walkę o władzę i – przede wszystkim – własność, ograniczył sobie własne swobody.

W chwilach, kiedy jednostka uświadamia sobie, jak ludzkość skomplikowała sobie swoją własną rzeczywistość, z pomocą przybywają jej prawo i podatki – te wymyślone przez homo sapiens zasady, które z założenia powinny porządkować i regulować cały zawiły świat moralności, norm społecznych, wzajemnych zależności i publicznych świadczeń.

W procesie sukcesyjnym przeplatają się i zmagają ze sobą obie strony naszego człowieczeństwa – ta bardziej zwierzęca i ta bardziej ludzka: instynkty i intelekt, emocje i świadomość, natura i kultura. Czy konfrontacja obowiązujących reguł prawnych z biologiczną naturą Sukcesji będzie równą walką? Kto zatem wygra? Gadzi mózg czy kora przedczołowa? Światło czy cień?

Zaznaczam już na początku, że nie jest to walka w dosłownym znaczeniu. Chyba że potraktujemy tę walkę jako grę do jednej bramki. Zarówno prawnik, jak i licencjonowany Doradca Sukcesyjny chcą, aby ich klient uchronił swój majątek, ciągłość pokoleniową biznesu i ład rodzinny. Nikt w tej grze nie jest ani lepszy, ani gorszy. Mimo tego, że – jak już wielokrotnie wskazywałem – usługa sukcesyjna nadal jeszcze bywa dość powszechnie kojarzona z branżą prawniczą, to w praktyce zlecenia opracowania Raportów Nestora czy Konstytucji Firm Rodzinnych wędrują od prawników do Doradców Sukcesyjnych, a zlecenia przekształceń czy te związane z kwestiami czysto podatkowymi wędrują od Doradców Sukcesyjnych do prawników. Idą dobre czasy.

Wiesz już dobrze z poprzednich sezonów BIOLOGIKI SUKCESJI™ , że pragmatyzm biologii jest wszechpotężny. Mózg oraz kojarzony z nim umysł sam z siebie niewiele tworzy, ale z reguły odtwarza wszelkie formy naszych przekonań, niosąc je lojalnie w genie i ponad genem (epigenetycznie). Jesteśmy wszakże sumą doświadczeń naszych poprzedników. Półżartem można powiedzieć, że nasz umysł to IPR (nie mylić z IPN -em!), czyli Instytut Pamięci Rodowej. Nasze głębokie przekonania rodowe przyjmujemy za pewnik – bierzemy je za prawdę – i do nich odnosimy nasze prawa i rzekome przywileje. Umysł odtwarza epigenetyczne uwarunkowania naszych poprzedników poprzez przekazy intergeneracyjne i transgeneracyjne, a także bardzo mocno wpływające na nas (i to raczej nieświadomie) dynamiki rodzinne i szeroko pojęte systemy rodzinne.

Sukcesja pokoleniowa to proces wielowymiarowy. Obejmuje przekazywanie nie tylko majątku, ale również wartości, przywilejów, obowiązków, wiedzy oraz odpowiedzialności. Wszystko to składa się na szczególną formę energii rodowej, którą najlepiej opisuje pytanie: Co po sobie pozostawisz oprócz majątku? Każdy z tych elementów jest istotny w kontekście długofalowego przetrwania firmy rodzinnej.

Oprócz przekazania majątku, wiedzy i władzy Sukcesja to również – a może przede wszystkim – transfer odpowiedzialności, wartości i relacji międzypokoleniowych. Dynamika rodzinna odgrywa kluczową rolę w powodzeniu lub porażce procesu Sukcesji. Niezrozumienie związanych z nią mechanizmów może prowadzić do konfliktów, chorób i powtarzających się niekorzystnych schematów, które mogą zniweczyć lata pracy. Odmienne role kobiet i mężczyzn w biologii i w zarządzaniu rodziną, klanem, gniazdem rodzinnym, które nie są rozkodowane, głównie poprzez nieumiejętną komunikację lub jej brak, prowadzą bezpośrednio do konfliktu na Terytorium (pojętego najszerzej, czyli dotyczącego ego, własności, władzy i wszelkich atrybutów).

Pisałem o tym wszystkim obszernie w poprzednich sezonach. Czytelnik, który sięgnął po niniejszy sezon bez przeczytania poprzednich, może być z tego powodu nieco zagubiony. To zrozumiałe. Uważam jednak, że nawet jedno zdanie lub zapisana przez Ciebie w miejscu przeznaczonym na notatki myśl czy postanowienie może pomóc Ci w lepszym zrozumieniu SENSU Twojego istnienia jako człowieka, Nestora, Sukcesora, matki, ojca, Istni…, i to niezależnie od tego, czy impulsem do wzięcia tej książki do ręki była chęć zabezpieczenia swojej firmy, czy po prostu ludzka ciekawość.

Jeśli sięgnąłeś do poprzednich sezonów BIOLOGIKI SUKCESJI™ , doskonale już wiesz, że zdrowe relacje między Nestorami a Sukcesorami to fundament procesu Sukcesji. Każda rodzina ma swoje unikalne mechanizmy, lojalności i dynamiki, które mogą wspierać Sukcesję lub ją utrudniać. W tym sezonie chcę pokazać, jak można zarządzać tymi relacjami, aby zwiększyć szanse na powodzenie sukcesyjnego procesu w ścisłej korelacji z normami prawnymi, co nie jest najłatwiejszym zadaniem. I nie jest to próba łączenia ognia z wodą, tylko raczej drewna ze stalą lub plastikiem. To nienaturalne połączenie, gdyż nie występuje w naturze i w tym sensie sztuczne, czyli dokonane przez człowieka, ale właśnie dlatego może stać się sztuką. Bo Sukcesja jest sztuką samą w sobie. Wiem, że to trudne zadanie, mimo to podejmuję się go z odważną radością.

Po trzech sezonach BIOLOGIKI SUKCESJI POKOLENIOWEJ , w których zgłębiałem te i inne zawiłości psychologii, psychobiologii i Biologii Totalnej, nadszedł czas na zanurzenie się w bardziej sformalizowane (rzekłbym z przekorą: formalne) aspekty tematu Sukcesji. W tym sezonie omówię, jak unikać typowych błędów, wynikających z rodzinnych konfliktów i jak budować trwałe porozumienie między pokoleniami. A wszystko to w otoczce uwarunkowań prawnych. Bohaterem tego sezonu jest bowiem prawo. Prawo powstałe z formy naturalnego stanu sukcesyjnych relacji pomiędzy rodzicami a dziećmi czy wnukami oraz innymi Interesariuszami procesu. Prawo, które stara się sprawiedliwie chronić zwaśnione strony biorące udział w walce o Terytorium i wiedzione sukcesyjnymi instynktami.

Od razu chciałbym zaznaczyć, że lwia cześć tego sezonu odnosząca się do kwestii prawnych została napisana przez prawników [1] , radców prawnych [2] , adwokatów [3] i doradców podatkowych, z którymi na co dzień pracuję, pomagając przedsiębiorcom przejść przez proces Sukcesji suchą nogą. Myślę, że czytając, bez trudu odróżnisz pióro mecenasa od mojego własnego.

W czasie mojej kariery poznałem wielu prawników, stąd wiem, że ich styl pracy w kontekście Sukcesji pokoleniowej potrafi być radykalnie różny. Jak już wiesz, Sukcesja może być ekstremalnie trudnym procesem, wyzwaniem na miarę lotu w kosmos (gdyż cosmos to wewnętrznie uporządkowana i harmonijnie zbudowana całość), może też być lekka jak piórko. W praktyce spotykałem się prawie wyłącznie z sytuacjami, gdy przedsiębiorca – i nie miało tu znaczenia, jakiej wielkości była jego firma – miał do dyspozycji prawników. Często byli to ich koledzy, dobrzy znajomi, a nawet – według nich samych – ich przyjaciele. Fakt, że do tej pory kolega nie wsadził ich na sukcesyjną minę, jeszcze niczego nie przesądza. Przecież gdy Nestor umrze, nie dowie się już (a przynajmniej nie w tym stanie energii materialnego życia), czy rzeczony kolega był prawdziwym kolegą tudzież przyjacielem. Najczęściej okaże się, że jednak nie, ale z tym będzie się już mierzyła rodzina.

Narażając się nieco kaście radcowskiej, zakwestionuję wartość owej, jakże częstej, przyjaźni na linii przedsiębiorca – prawnik. Dlaczego? A czyż nie po owocach poznajemy? Otóż w przeważającej części przypadków moi klienci pomimo wspomnianych przyjaźni najczęściej tkwili w permanentnym sukcesyjnym antykosmosie. Posiadali istotne braki w absolutnej bazie, nie mając ułożonych takich elementów Sukcesji jak: testamenty, zapisy w umowach spółek, powołanie zarządcy sukcesyjnego, ustanowienie prokury, pełnomocnictwa, dyspozycji itd. Na liście zadań wykonanych mieli ich dokładnie ZERO . Nic. O sugestii do podpisania polis na życie nawet nie wspomnę. Czy powodem, dla którego tak jest, jest zaplanowane działanie radcowskie mające na celu ustawienie sobie roboty na złe czasy? Nie wiem. Mam nadzieję, że nie. Choć liczba dowcipów i dykteryjek na ten temat daje do myślenia.

Aktualnie (w roku 2024) nadal domniemywam, że spora liczba kancelarii zakłada na potęgę Fundacje Rodzinne tam, gdzie nie mają one prawie żadnego sukcesyjnego uzasadnienia, oprócz zachęty do niepłacenia części podatków, dopóki ustawa się nie zmieni. A zmieni się [4] . „Założymy Fundację Rodzinną, Panie Romanie, a potem się zobaczy”. Te minimalne zakresy usług radcowskich zostaną wypunktowane w opisanych w tym sezonie historiach moich klientów. Niedawno w trakcie spotkania z pewnym znajomym prawnikiem usłyszałem zdanie: „Dzień bez założenia Fundacji Rodzinnej to dzień stracony”. Owszem, stracony – tylko dla kogo? Obym się mylił, ale doświadczenie prawie trzydziestu lat pracy zawodowej podpowiada mi, że ktoś tutaj kręci. Znalezienie właściwych ludzi ze środowiska prawniczego, którzy traktują swoją pracę radcowską jako konieczne uzupełnienie dla pracy Doradcy Sukcesyjnego, a nie odwrotnie, zajęło mi wiele lat. I wydaje mi się, że główne przyczyny tego faktu leżały po stronie ego oraz stanów świadomości…

Chociaż kwestie prawne mogą się wydawać mniej emocjonujące niż relacje międzyludzkie czy biologiczne mechanizmy Sukcesji, są one nieodzownym elementem każdego międzypokoleniowego transferu i mogą być poznawczo bardzo interesujące, wręcz fascynujące. Dlaczego zatem dopiero w obecnym, czwartym sezonie podejmuję wyzwanie konfrontacji prawa, podatków i regulacji ustawowych z kwintesencją Sukcesji, którą jest transfer pokoleniowy? Dlaczego dopiero w siódmym sezonie podejmę temat Fundacji Rodzinnych?

Pisałem już o tym w poprzednich sezonach, że nieświadomy Nestor czy Sukcesor (choć już coraz rzadziej) swoje pierwsze kroki w kwestii Sukcesji kieruje do radcy prawnego, doradcy podatkowego czy notariusza, i to najczęściej już po jakimś „sukcesyjnym” fakcie. Nie oceniam takiej postawy, ponieważ mnie samemu kilka razy zdarzyło się w szkole podstawowej bezrefleksyjnie zapytać panią od historii o jakiś temat związany z fizyką czy chemią. Wyszedłem wtedy jako dziecko z założenia, że skoro pani (czasem nawet mówiło się „profesor”) jest nauczycielem, to wie wszystko. Profesorem Sukcesji jest – szanowny Czytelniku – ŻYCIE .

Odpowiadając na postawione pytanie: otóż dlatego, że oba te sezony przeznaczone są kwestiom regulacyjnym i jako takie stanowią zaledwie dodatek, uzupełnienie istoty Sukcesji, którą w wymiarze duchowym jest CZŁOWIEK , a w ujęciu materialnym PRZEDSIĘBIORSTWO . Firma, mała lub wielka, to centrum sukcesyjnego świata. Przepisy powinny w ten świat wprowadzać porządek, ułatwiać jego harmonijną budowę, stabilizować go, umożliwiając Nestorowi czy Sukcesorowi zajęcie się tym, na czym znają się najlepiej, czyli na prowadzeniu swojej rodziny, a mówiąc jeszcze ściślej: na przewodnictwie swojej rodzinie, a potem firmie. Czy ustawodawca w rzeczy samej ten świat stabilizuje i wspiera biznes na pokolenia – okaże się już niebawem.

Lekko się uśmiecham, pisząc te słowa, ponieważ pochodzę z praktyki i niemalże codziennie w swojej pracy zderzam się z „przydatnością” zasad prawa w biznesowej, przyziemnej rzeczywistości. Cóż, z całą pewnością ochrona prawna daje przedsiębiorcom względne poczucie bezpieczeństwa, szczególnie w momentach, kiedy nic złego się nie dzieje. To również ważne, ponieważ poczucie bezpieczeństwa, nawet jeśli jest iluzoryczne, nie nadwyręża naszego systemu immunologicznego i osi HPA [5] .

Mając cały czas na uwadze, że wszelkie emocjonalne, psychologiczne i biologiczne kwestie, które zostały poruszone w poprzednich sezonach BIOLOGIKI SUKCESJI™ nadal są bardzo ważne, pamiętaj proszę również o tym, że bez uregulowania kwestii prawnych i podatkowych proces Sukcesji może zakończyć się niepowodzeniem. W przeciwieństwie do dzikich zwierząt, którym do przetrwania wystarczy to, że kierują się swym instynktownym biologicznym kompasem, nie dbając o ludzkie granice i regulaminy, ludzie biznesu do sprawnego poruszania się w świecie Sukcesji pokoleniowej potrzebują ułatwiającego orientację GPS -u sukcesyjnej wiedzy oraz paszportu znajomości aktualnych praw. Po przeczytaniu cyklu BIOLOGIKA SUKCESJI™ znajdziesz się w posiadaniu takiego paszportu oraz najlepszej sukcesyjnej nawigacji. Stempel.

Prawo to nieodłączny element każdego transferu międzypokoleniowego, który zabezpiecza zarówno interesy Nestora, jak i Sukcesora. Dlatego tak ważne jest zrozumienie, jakie konkretne przepisy prawne regulują przekazanie firmy lub majątku oraz jakie narzędzia prawne są dostępne w kraju, w którym prowadzisz biznes, by proces ten przebiegał bezproblemowo.

PRAWO RZYMSKIE

W tym sezonie po raz kolejny odniosę się do czasów Imperium Rzymskiego. Wszakże dzisiejsze zasady dziedziczenia wywodzą się z prawa rzymskiego. Warto przyjrzeć się tym antycznym podwalinom dziedziczenia i zastanowić się, jak odnoszą się one do naszych współczesnych realiów. W Sukcesji majątkowej prawo rzeczywiście gra pierwsze skrzypce, dotycząc głownie scenariuszy nagłych Sukcesji, czyli śmierci Interesariusza i tego, co po niej następuje. W pierwszym sezonie poruszyłem zagadnienie upadku imperiów. Fakt, że czasy, w których tworzyły się podstawy sukcesyjnego prawa, doprowadziły do upadku tworzących je cywilizacji, a dla nas nadal stanowią jego fundament, wydaje się zakrawać na paradoks.

Rzymskie prawo dotyczące dziedziczenia

Prawo rzymskie jako jedno z najstarszych i najbardziej wpływowych systemów prawnych w historii, ukształtowało podstawy współczesnych przepisów prawnych w wielu dziedzinach, w tym także w zakresie Sukcesji pokoleniowej. Zasady prawa rzymskiego nie tylko wyznaczyły standardy prawne dla późniejszych systemów, ale również stworzyły fundamenty, na których opiera się dzisiejsze prawo spadkowe i sukcesyjne.

Jednym z kluczowych filarów prawa rzymskiego była zasada ochrony własności i przekazywania jej zgodnie z ustalonym porządkiem prawnym. W przypadku Sukcesji, czyli przekazywania majątku i władzy z pokolenia na pokolenie, Rzymianie opracowali systemy, które uwzględniały zarówno prawa majątkowe, jak i prawo do dziedziczenia. Wprowadzili instytucje, które miały na celu uporządkowanie i zapewnienie ciągłości majątku w rodzinie.

Prawo rzymskie dzieliło dziedziczenie na dwa podstawowe typy: dziedziczenie testamentowe oraz dziedziczenie ustawowe. Testament, który był jednym z najważniejszych narzędzi sukcesyjnych w prawie rzymskim, pozwalał jednostce (testatorowi) swobodnie rozporządzać swoim majątkiem i decydować o jego podziale po śmierci. Dziedziczenie ustawowe natomiast wchodziło w życie, gdy testamentu nie sporządzono lub został on uznany za nieważny, zapewniając, że majątek trafiał do najbliższych członków rodziny.

Właśnie te zasady – szczególnie testament – stały się fundamentem współczesnych systemów prawnych w zakresie Sukcesji. Testament rzymski nie tylko dawał wolność rozporządzania majątkiem, ale również wymagał spełnienia pewnych formalności, aby był uznany za ważny, co miało na celu zapobieganie oszustwom i konfliktom rodzinnym.

Kontinuum w prawie współczesnym

Zasady prawa rzymskiego miały ogromny wpływ na późniejsze systemy prawne, szczególnie w Europie kontynentalnej, gdzie były one bezpośrednim źródłem prawa cywilnego. Współczesne prawo spadkowe, oparte na tej tradycji, dzieli Sukcesję na podobne kategorie – testamentową i ustawową – i również kładzie nacisk na zachowanie ciągłości własności rodzinnej oraz ochronę interesów spadkobierców.

Prawo dziedziczenia, będące jednym z fundamentów Sukcesji pokoleniowej, wzięło z prawa rzymskiego zasadę, że majątek powinien być przekazywany zgodnie z wolą spadkodawcy lub w przypadku jej braku zgodnie z ustalonym porządkiem prawnym. Współczesne systemy prawne przejęły również kluczową ideę, że najbliżsi krewni mają prawo do dziedziczenia, a testamenty muszą być sporządzone zgodnie ze ściśle określonymi przepisami.

Ochrona praw Sukcesorów

W prawie rzymskim szczególny nacisk kładziono na ochronę interesów spadkobierców, co odzwierciedla się również we współczesnych regulacjach dotyczących rezerwy spadkowej. Rzymscy prawnicy stworzyli zasady, które uniemożliwiały testatorowi całkowite pominięcie najbliższych członków rodziny w procesie dziedziczenia. Ta zasada znana jako pars legitima [6] miała na celu zabezpieczenie interesów spadkobierców, co można zobaczyć w dzisiejszych przepisach dotyczących ochrony praw najbliższych członków rodziny, nawet w przypadku sporu testamentowego.

fot. Andreas Praefcke (CC-BY 3.0)

Prawo rzymskie a współczesna Sukcesja pokoleniowa

Podstawowe zasady prawa rzymskiego, takie jak ochrona dziedziczenia ustawowego, wolność testamentowa, a także ochrona praw spadkobierców, znajdują zastosowanie we współczesnym prawie Sukcesji. Nawet w czasach dzisiejszych, kiedy Sukcesja obejmuje nie tylko kwestie majątkowe, ale także dziedziczenie firm, władzy czy wiedzy, praw własności intelektualnej, znaków towarowych, sloganów słownych itd., te fundamentalne zasady nadal mają kluczowe znaczenie.

Prawo rzymskie, mimo upływu tysięcy lat, pozostaje żywe w dzisiejszym prawie Sukcesji pokoleniowej. Jego zasady, takie jak dziedziczenie testamentowe i ustawowe, ochrona praw spadkobierców oraz konieczność prawidłowego sporządzania testamentów, wciąż kształtują sposób, w jaki przekazujemy majątek i odpowiedzialność kolejnym pokoleniom. Dziś, podobnie jak w starożytnym Rzymie, Sukcesja pokoleniowa opiera się na solidnych fundamentach prawnych, których celem jest zachowanie ciągłości i stabilności rodzinnej własności. Biologia w tym kontekście to miliony lat naturalnej ewolucji, zgodnej z prawami zachowania i utrzymania gatunku. Świetna hybryda!

Napisałem powyżej, że Sukcesja pokoleniowa opiera się na solidnych fundamentach prawnych. Zdanie to wymaga jednak pewnej korekty. Ponieważ znam się nieco na budownictwie (z naciskiem na słowo „nieco”), doprecyzuję, że to BIOLOGIKA SUKCESJI™ jest fundamentem (ławą fundamentową), a obszar prawa i podatków to ściana fundamentowa, będąca podłożem do stawiania ścian nośnych budynku. Idąc dalej tym tropem, ściany nośne to Mapa Sukcesyjna i Raport Nestora, strop budynku to Konstytucja Firmy Rodzinnej, a dach to Fundacja Rodzinna.

Jednym z najczęściej popełnianych błędów w procesie Sukcesji, o których pisałem w każdym poprzednim sezonie, jest odkładanie na później spraw związanych z prawnym zabezpieczeniem majątku i firmy. Błąd ten dotyczy głównie scenariuszy nagłych i niespodziewanych. Właściciele firm często skupiają się na bieżących kwestiach biznesowych, zaniedbując kluczowe aspekty związane z przyszłością. Jednak brak sukcesyjnego planu może prowadzić do chaosu, nie tylko w firmie, ale także w życiu rodzinnym. Głównym grzechem jest tu oczywiście: NIE MAM CZASU . Śp. Jerzy Krzanowski – mój sukcesyjny mentor – zwykł powtarzać, że ostatni moment na to, aby ważne osoby wiedziały o planach Nestora to 57 rok życia. Tak to zostawię.

W poprzednich sezonach cyklu BIOLOGIKA SUKCESJI™ poświęcałem szczególną uwagę biologicznym i psychologicznym aspektom Sukcesji. Będę tak czynił do końca tego cyklu. Nie dlatego, że jestem twórcą tego nurtu naukowego, tylko dlatego, że na podstawie blisko 17 000 konsultacji dobrze zdaję sobie sprawę z tego, gdzie leży prawdziwy środek ciężkości tego tematu. Sukcesja nie jest bowiem jedynie procesem prawnym czy finansowym – to przede wszystkim proces głęboko zakorzeniony w biologii, epigenetyce i psychologii. Wpływ tych elementów na Sukcesję ani na chwilę nie traci na znaczeniu – a wręcz zyskuje – nawet wtedy, gdy mówimy o jej bardziej formalnych aspektach, takich jak prawo i podatki. Pomyśl przez chwilę jak korespondują z Tobą słowa: prawo, podatki, Terytorium.

BIOLOGIKA SUKCESJI POKOLENIOWEJ dotyka zagadnień, które wykraczają poza prawo i podatki, równocześnie łącząc się z nimi właśnie poprzez kontekst Terytorium. Procesy fizjologiczne, psychiczne i intelektualne, które towarzyszą przekazywaniu dziedzictwa, są kluczowe dla zrozumienia, dlaczego niektóre rodziny radzą sobie lepiej z Sukcesją niż inne. Zrozumienie dynamik psychobiologicznych i relacji międzypokoleniowych jest równie ważne jak znajomość przepisów prawnych. Wiem, że znów to powtarzam, ale naprawdę potrzebujemy zaakceptować fakt, że bez udziału prawnika, notariusza i doradcy podatkowego nie uda się nam zrealizować celu, jakim jest KONTYNUACJA , tak samo, jak potrzebujemy zaakceptować prawdę, że bez gruntownej wiedzy z zakresu BIOLOGIKI SUKCESJI™ nie stworzymy dzieła trwałego i odpornego na zawirowania dynamik rodzinnych. To bardzo ważna życiowa lekcja.

PRAWO A ODPOWIEDZIALNOŚĆ

Nieznajomość prawa – jak mawia łacińska sentencja – nie chroni przed jego konsekwencjami [7] . To fundamentalna zasada, która obowiązuje w każdym systemie prawnym na świecie i która w kontekście Sukcesji pokoleniowej ma szczególnie istotne znaczenie. Gdy w grę wchodzi przekazanie majątku, firmy czy odpowiedzialności kolejnym pokoleniom, nawet najmniejsze zaniedbanie w zakresie przepisów może mieć dalekosiężne, a często katastrofalne skutki. I odwrotnie: umiejętne wykorzystanie aktualnych przepisów niesie za sobą kolosalne korzyści. Niezależnie od tego, jak dobrze przygotowana jest rodzina od strony mentoringowej, coachingowej, emocjonalnej czy psychologicznej, jeśli zlekceważy formalności prawne, może znaleźć się w trudnej sytuacji. Skupienie się wyłącznie na stronie prawnej ma równie wielkie konsekwencje. Dlatego czytasz BIOLOGIKĘ SUKCESJI POKOLENIOWEJ , by podchodzić do Sukcesji dwutorowo. Pamiętaj, jeśli z wyprzedzeniem podejmiesz stosowne i adekwatne na dany moment decyzje, to Sukcesja może być lekka jak piórko i tworzyć obfitość praktycznie bez wysiłku.

Prawo, w tym także prawo sukcesyjne, nie jest narzędziem jedynie dla prawników. Dotyczy każdego, kto podejmuje decyzje majątkowe, a Sukcesja to jeden z tych momentów, w których zrozumienie prawnych ram działania staje się kluczowe. Nawet jeżeli właściciel firmy rodzinnej, czyli Nestor, jest osobą doświadczoną i kieruje się latami praktyki biznesowej, nie jest zwolniony z przestrzegania przepisów prawa w momencie przekazywania firmy kolejnemu pokoleniu lub optymalnego przygotowania firmy do sprzedaży bądź zarządzania zewnętrznego. Zrozumienie tego faktu jest kluczowe dla powodzenia procesu Sukcesji. Zagadnienia moralności i etyki w tych działaniach pozostawię tutaj bez komentarza, ponieważ zależą one – jak już wiesz – w przeważającej większości od dynamik rodzinnych, obszarów epigenetycznych oraz poziomu świadomości, którym to tematom przeznaczyłem sporo miejsca w każdym z poprzednich sezonów tego cyklu.

Jednym z największych błędów, które obserwuję w procesach sukcesyjnych, jest myślenie, że formalności prawne można odłożyć na później, a proces Sukcesji opiera się przede wszystkim na relacjach, chęciach, dobrych intencjach i zaufaniu. Nie wiem czy to jakaś forma fatum, ale nazbyt często w rodzinach, w których Nestor rodu zapewnia mnie o tym, że rodzina jest zgodna, poukładana, członkowie rodziny ufają sobie i współpracują dla sukcesu, grając zawsze do jednej bramki, po pewnym czasie ów dotychczas solidny zamek, a wręcz zamczysko, wali się jak domek z kart. Wyobrażenie o stuprocentowej zgodności rodziny jest często złudzeniem odzianym w garnitur nadziei, naiwności czy wręcz infantylności. Nie zrozum mnie źle, drogi Czytelniku, wartości rodzinne, wzajemne zaufanie oraz silne więzi międzypokoleniowe z cała pewnością są podstawą Sukcesji, nie wolno jednak zapominać o tym, że muszą one być wsparte odpowiednimi decyzjami formalno-prawnymi i powinny być realizowane równolegle. Cały czas powtarzam i będę powtarzał, że najlepszym mechanizmem sprawdzającym rzekomą zgodność Interesariuszy jest próba stworzenia i napisania Konstytucji Firmy Rodzinnej. Zresztą poświęciłem temu zagadnieniu sporą część drugiego sezonu.

Prawo nie jest wyborem – jest koniecznością

Nieświadomość lub brak zrozumienia złożoności prawa nie chroni przed jego działaniem. Jeśli ktoś nie zna przepisów dotyczących opodatkowania spadków czy darowizn, nie zostanie zwolniony z obowiązku zapłaty podatku lub – co gorsza – zachowku. Tym bardziej istotne wydaje się posiadanie wiedzy w temacie sposobu wyliczania substratu tegoż zachowku. Jeśli ktoś nie przygotował testamentu lub umowy sukcesyjnej zgodnie z obowiązującym prawem, wtedy nawet najbardziej zrozumiały i przemyślany plan przekazania majątku może zostać zakwestionowany przez rodzinę i sąd, nawet ten ostateczny.

Przykładów takich sytuacji można podać mnóstwo. Jednym z klasycznych problemów jest nieodpowiednie przygotowanie dokumentów spadkowych. W sytuacji, gdy Nestor zaniedbał prawną stronę przekazania majątku – na przykład nie sporządził odpowiednio zabezpieczonego i ubezpieczonego testamentu [8] – mogą wystąpić liczne komplikacje, takie jak spory w rodzinie czy konieczność dzielenia majątku według przepisów prawa spadkowego wprost z „hołdu rzymskiego”, co często prowadzi do podziału firmy lub jej sprzedaży po niesatysfakcjonującej cenie. W mojej praktycznej ocenie takie zaniedbanie najczęściej powoduje paraliż decyzyjny oraz walkę o władzę. Jest jak nabój wystrzelony z pistoletu. To, co się dzieje później, nie ma znaczenia, ponieważ nie możesz kierować czymś, na co nie masz już zupełnie wpływu.

Odpowiedzialność i ryzyko

W kontekście Sukcesji nieznajomość przepisów prawnych może również prowadzić do poważnych konsekwencji ekonomicznych dla biznesu oraz finansowych dla rodziny, i to w czasie rzeczywistym. Wielu właścicieli firm nie zdaje sobie sprawy z tego, że brak odpowiedniego planowania sukcesyjnego, w tym brak odpowiednich umów i zabezpieczeń prawnych, może narazić przedsiębiorstwo na dodatkowe opodatkowanie lub konieczność spłaty wierzycieli, co często kończy się stratą rodzinnego majątku.

Zrozumienie tych zależności jest absolutnie kluczowe. Każdy aspekt Sukcesji – od umów spadkowych przez ustalenia dotyczące Fundacji Rodzinnych po optymalizację podatkową – wymaga wsparcia specjalistów. Często zdarza się, że właściciele firm, kierując się własnym doświadczeniem, próbują przeprowadzić proces Sukcesji bez odpowiedniego wsparcia prawniczego lub – co jest częstą praktyką – deklarują, że ich „kolega / przyjaciel” mecenas już to wszystko poukładał. Bo to proste jest. To jednak jest tak samo proste jak prowadzenie samochodu bez znajomości przepisów ruchu drogowego. Nawet jeśli przez chwilę może się wydawać, że wychodzi nam to sprawnie, katastrofa jest właściwie nieunikniona. Tymczasem doprawdy wystarczy włożyć niewielki wysiłek w ujęcie tego istotnego punktu sukcesyjnej układanki, by móc spać spokojnie. Prawo chroni tych, którzy się odpowiednio zabezpieczyli. Dobrze przygotowane i zgodne z obowiązującym prawem dokumenty pełnią w procesie Sukcesji rolę pasa bezpieczeństwa w samochodzie, ponieważ chronią przedsiębiorstwo i rodzinę przed potencjalnymi zagrożeniami. To ABS Sukcesji pokoleniowej.

Być może wszystkie powyższe sformułowania wydają się nazbyt oczywiste czy wręcz banalne. Cóż, w praktyce wcale takie oczywiste nie są. Dlatego chciałbym, aby drogi Czytelnik uświadomił sobie jasno konieczność zrozumienia tych podstawowych kwestii. Niezależnie od tego, jak złożony jest proces Sukcesji, każde podejmowane działanie powinno być poprzedzone znajomością podstaw prawa.

Kluczowe pytania, które warto sobie zadać, to:

1 . Czy do rozpoczęcia procesu i chęci poukładania tych kwestii motywuje mnie rozsądek czy strach?

2 . Czy moja firma jest odpowiednio zabezpieczona prawnie i finansowo przed potencjalnymi konfliktami w przyszłości?

3 . Czy mam pełną świadomość zobowiązań podatkowych, które pojawią się w momencie przekazania majątku, w tym tą dotyczącą Fundacji Rodzinnych?

4 . Czy posiadane ubezpieczenia są adekwatne do sytuacji firmy, rodziny i wysokości aktualnych zobowiązań?

5 . Czy stworzyłem odpowiednie dokumenty, które nie tylko zabezpieczają firmę, ale również chronią spadkobierców przed niespodziewanymi problemami, takimi jak poważne choroby, wypadki czy nagła śmierć?

6 . Co to jest zachowek i jak się go oblicza oraz czy można go sprzedać jako wierzytelność osobom lub instytucjom trzecim?

7 .Co lub kto powstrzymuje mnie przed realizacją planu sukcesyjnego?

8 . Kto uzyskuje korzyści z aktualnego stanu zamrożenia procesu [9] ?

9 . Jakie są moje cele długoterminowe? Czy chcę, aby firma pozostała w rękach rodziny, czy jestem otwarty na inne możliwości, takie jak sprzedaż zewnętrznemu podmiotowi lub inwestorowi?

10 . Czy dzieci lub Sukcesorzy są zainteresowani i odpowiednio przygotowani do przejęcia zarządzania firmą? Czy posiadam plany awaryjne, jeśli nie będą w stanie lub nie będą chcieli przejąć tej roli?

11 . Jaką wartość chcę przekazać kolejnemu pokoleniu oprócz majątku? Jakie są moje priorytety związane z kulturą organizacyjną, wartościami, wizją i misją firmy?

12 . Czy Sukcesorzy posiadają niezbędne kompetencje i doświadczenie? Jakie działania mogę podjąć, aby lepiej ich przygotować – np. kursy, mentoring, szkolenia z zarządzania?

13 . Jakie są potencjalne ryzyka związane z procesem Sukcesji? Jak mogę je zminimalizować? Czy przewiduję konflikty między Sukcesorami lub innymi członkami rodziny?